X
تبلیغات
ازادی
  ئوریانا فالاچی

  نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

که‌م که‌س هه‌یه ناوی ئوریانا فالاچی نه‌بیستبێ،ژنێکی سه‌ر شێت، سه‌ر شێت به مانای وشه نا به‌ڵکوو به مانای ژنێکی ئازا له راده‌ربرین و نووسیندا، ئوریانا فالاچی رۆژنامه‌نگارێک که به نووسینه‌کان و وتووێژه‌کانی له گه‌ڵ دیکتاتۆره جیهانیه‌کان به ناو بانگه و هه‌موومان وتووێژه‌کانمیان خویندوه‌ته‌وه و به نووسینی یه‌ک پیاو خۆی گه‌یانده ئاستی نووسه‌ره هه‌ره پایه‌به‌رزه‌کانی جیهان و ناوێکی هه‌میشه‌یی له مێژوودا بۆ خۆی تۆمار کرد، ره‌نگه تاقمێک له داستانه‌کانی بوونه ده‌ره‌کی نه‌بێت، به‌ڵام له مێژووی جیهاندا به سه‌دان جار ئه‌و داستانانه دووپات بۆه‌ته‌وه.

  ئوریانا فالاچی یه‌کێک بوو له‌و که‌سانه‌ی که به هه‌موو شێوه‌ێک دژایه‌تی شه‌ڕی کردوه و هه‌میشه دژی شه‌ڕ هه‌ڵوێستی وه‌رگرتووه و نووسین و وته و ئاکاری رۆژانه‌ی ئه‌م قسه‌ی ده‌سڵه‌ماند! ئ له ساڵی1929  له شاری فلورانسی ئیتالیا له دایک بووه و هه‌ر له‌و شاره‌دا ، کاتێ ئوریانا له دایک بوو مووسیلنیده‌سه‌ڵاتی به ده‌سته‌وه گرت و باوکی به هۆی ئه‌وه‌ی دژایه‌تی موسیلنی ده‌کرد چووه ریزی چریکه‌کان، هه‌ر چه‌ن ئوریانا ڕقی زۆری له شه‌ر ده‌بوه‌وه و به‌ڵام به هۆی ئه‌وه‌ی که باوکی بۆ ئازادی شه‌ڕی ده‌کرد له پاڵ باوکیدا تا دوا هه‌ناسه‌کانی شه‌ڕ راوه‌ستا و به‌ربه‌ره‌کانێ کرد له گه‌ڵ موسیلنی به هاو پشتیکردنی باوکیه‌وه و تا دوای شه‌ڕ ده‌یان ئه‌زموونی ناخۆشی له شه‌ڕ هه‌بوو و مێژووێکی زۆر ناخۆشی تێپه‌ران.

دوای شه‌ڕ ئوریانا رووی کرده کاری نووسین و کاتێ له رۆژنامه‌ێکی ناوچه‌ییدا قه‌ڵه‌می لێده‌دا و هه‌ر وا که خۆی ده‌ڵێت، ئه‌و کاته زانیم وشه‌کان چه‌نێک تواناییان هه‌یه و ده‌توانن چه‌نێک کارێگه‌ریان هه‌بێ له سه‌ر ژیانی کۆمه‌ڵگا، هه‌ربه دوای ناسینی ئه‌م هێزه که برنده‌ترین چه‌کی ده‌ستی مڕۆیه بووه باشترین چه‌کی ده‌ستی و زۆر جار بووه که به دژی خۆیشی به کاری هێناوه، ئوریانا زۆری نه‌خایاند که بوو به ناسراوترین رۆژنامه‌وانی سه‌ده‌ی خۆی و له ماوه‌ێکی کۆرتدا توانی بۆ ناسراوترین رۆژنامه‌کان قه‌ڵه‌م لێبدات.

سه‌رکه‌وتووی ئوریانا ده‌گه‌رێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی خۆی له ناو رووداوه‌کاندا بوو وبۆ نموونه ساڵێک له وینام مایه‌وه و به پێی ئه‌و شتانه‌ی به چاوی خۆی بینیبووی کتێبێکی نووسی به ناوی شه‌ڕ و ئێتر هیچ، که رۆخساری ناشرینی شه‌ڕ و کاردانه‌وه‌کانی دوای شه‌ڕی زۆر به جوانی به خۆینه‌ر ده‌گه‌یاند، ئه‌م کتێبه چه‌ندین خه‌ڵاتی بۆ به دیاری هێنا و هه‌رئه‌م کتێبه بووه هۆی ئه‌وه‌ی له جیهاندا ناسرو بێت و به پێی ئه‌وه‌ی که ژن بوو ئه‌ویش له‌و سه‌رده‌مه‌دا ده‌یتوانی بۆ ئوریانا به‌ش بێت، به‌ڵام ئوریانا به‌وه نه‌وه‌ستا و ده‌ستی کرد به وتوێژ له گه‌ڵ چه‌ندین دیکتاتۆری ئه‌و سه‌رده‌مه و بۆ نموونه له گه‌ڵ ذوالفقار عه‌لی بوتو، شای ئێران، خومینی و ته‌نانه‌ت له گه‌ڵ رۆخساری ناسراوی فه‌لستین یاسر عه‌ره‌فات وتووێژێکی تیر و ته‌سه‌ڵی کردوه یا ئیندرا گاندی، معمه‌ر قه‌زافی و هنری کسینجر و ...

 به هۆی نووسینه‌کانیه‌وه چه‌ندین خه‌لاتی وه‌رگرتووه که بریه‌تین له خه‌ڵاتی زێری فه‌رهه‌نگی برلسکونی، خه‌ڵاتی ئامبرگئو درو.  خ شاری میلان، خه‌ڵاتی ئانی تیلور و هه‌ر وه‌ها کاندید کرا بۆ خه‌ڵاتی نوبلی ئه‌ده‌بیات و که به هۆی ئازایه‌تی و زیره‌کی و لێهاتووئیه‌وه ئه‌و خه‌ڵاته و چه‌ندین خه‌ڵاتی‌تریشی پێ به‌خشرا.

 ئوریانا له ساڵی 1358 سه‌ردانی ئێرانی کردوه و له گه‌ڵ خومینیدا وتووێژی کردوه و هه‌ر وه‌ها پێشتریش له گه‌ڵ شادا وتووێژی کردوه که هه‌ر دووکی ئه‌و کتێبانه له ئێران که‌وتووه‌ته به‌ر ده‌ستی خۆێنه‌ر و هه‌ر وه‌ها له گه‌ڵ بازارگانیش وتووێژی کردوه که دوایین جار له ساڵی 1383 له ئێران چاپ و بڵاو کراونه‌ته‌وه.

 ئوریانا که به هۆی بیری سیاسی دوای ماوه‌ێک له چه‌پ داده‌برێ و به راست ناویان ده‌برد و له بواری ئاینیه‌وه مولحدیکی مه‌سیحی به ئه‌ژمار ده‌هات، چۆنکا فالاچی باوه‌ری به خوا نه‌بوو، به‌ڵام جار جاره  ده‌چوو بۆ دێر.

 ئوریانا کاتێ زانی تووشی گرفتی سه‌ره‌تان بووه به خۆی بریاری دا که ئێتر کتێب نه‌نووسێت، بۆ ئه‌زموونیش بووه ژیانێکی ئارامی بۆ ئه‌و ماوه کورته‌ی له ژیان که مابووی هه‌ڵبژارد ، له دوا ساڵه‌کانی ژیانیدا به هۆی نووسینی کتێبی تووره‌یی و لووت به‌رزی که نووسینی ئه‌و کتیبه له‌وه‌وه سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت که هێرشی 11 سپتامبری ئه‌مریکا به هه‌موو شێوه‌ێک تووره‌ی کردبوو، له‌و کتێبه باس له‌و ئیسلامه‌ ده‌کات که ئه‌مڕۆ به ناوی ئیسلامی ده‌خۆیننه‌وه، تووشی ده‌یان گرفت بوو به ناچاری تا دوا هه‌ناسه‌کانی ژیانی هه‌میشه به ئسکورته‌وه ده‌گه‌را تا ئه‌وه‌ی له ساڵی 2006 دا مرد و هه‌ر له فلورانس نێژدرا.

 ناسراوترین کتێبه‌کانی بریه‌تین له ژیان، شه‌ڕ، ئێتر هیچ، نامه به منداڵێک که هیچ کات له دایک نه‌بوو،وتووێژ له گه‌ڵ مێژوو، یه‌ک پیاو، تووره‌یی و لووت به‌رزی ، پنه لووپه ده‌چێت بۆ شه‌ڕ، ئه‌گه‌ر هه‌تاو بمرێت، حه‌وت گۆناحی هالیوود.

 بۆ نووسینی ئه‌م وتاره که‌ڵک له ویکیپیدیای فارسی وه‌رگیراوه.

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در سه شنبه بیست و هشتم دی 1389  |
 گۆڕانی علوم، ئه‌ندیشه و ئابووری
نووسه‌ر: رنه پاست

وه‌رگێر: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 

هاوکات له گه‌ڵ پێشه‌وه چوونی زانست، مرۆڤ رۆخساری دوێکه‌ی له جیهان وردتر ده‌کات و به جێگه‌ی شتی نوێ که هاوتایه له گه‌ڵ پێشه‌وه چوونی مرۆڤ. له‌ هه‌ر بوارێکدا ته‌نیا یه‌ک شاخه پێشه‌وه چوون به خۆیه‌وه ده‌بینێ و له‌م رووه‌وه دواکه‌وتووێیکی سه‌یر کۆ ده‌بێته‌وه، شاخه‌ی ئابووری، یانی ئه‌و شوێنه‌ی که پرسیاره تئوریکیه‌کان جێگه‌ی خۆیان ده‌ده‌ن به داوه‌کانی ده‌سه‌ڵات، چاخی ئێمه له روانگه‌ی یه‌ک سومبوڵ نیه.

 ئێمه هه‌ر له‌و پیاوه‌ی ناو تابلۆکه‌ی دریک کاریکاتور ژان فرانسوا بتولیه که به تاقی ته‌نیا له سه‌ر کوره‌ خاکیه‌که‌ی راوه‌ستاوه وپرسیار له ناخی ڕه‌شی کهکه شان ده‌کات (( هۆی، ئایا که‌سێک له‌وێه؟)) ئه‌و تێده‌کۆشێ مانای ئه‌م جیهانه ( ئه‌گه‌ر بببێت)، شێوه‌ی کار و جێگه و پێگه‌ی خۆی بدوزێته‌وه. ئه‌و له جیهان به پێی ڕوانین و هێزی خۆی رۆخساری جیاواز به پێی توانینی خۆی دروست ده‌کات. له نێوان هه‌موو شتێکدا(( هه‌موو شت گه‌وره)) ئاڵی پڕ له رۆحه خه‌وناویه‌کان که له‌ودا به‌ر له‌ هه‌موو شت خۆی ده‌دوزێته‌وه و (( شه‌پۆڵی دروست بوون)) که له‌ودا ته‌واو بوون ده‌بینێت. که جیهان و ژیان له سه‌ر کوره‌ی خاکی پێچه‌لاو پێچ کردووه، مڕۆ ورده ورده زانیویه‌تی که جووڵانه‌وه‌ی جیهان بێ هۆ نیه و له یه‌ک سری یاسا و رێسا په‌یره‌و ده‌کات.

 دوای ئیزاک نیوتون ئه‌و ده‌گاته ئه‌و باوه‌ره‌ی که ئه‌م جیهانه وه‌ک کاتژمێر کار ده‌کات، دوایی له گه‌ڵ سه‌عدی کارنو به‌و ئامانجه ده‌گات که هێزێکی نادیار، هێز، له ناخیدا بوونی هه‌یه که جیهان ده‌جووڵێته‌وه و له ئاکامدا هه‌ر ئه‌م هێزه‌یه که به پرش و بڵاوی و تیا چوونی له فه‌زادا ، فه‌زیله‌تی له دایک بوون ده‌دۆزێته‌وه. هه‌تاو که هه‌ر رۆژ تۆزێیک که‌م سووتر ده‌بێت و گزنگێک له هه‌وادا بڵاو ده‌کاته‌وه که ئه‌و ئیزنه به مڕۆ ده‌دات له سه‌ر ئه‌م کوره خاکیه  بژێه‌ت.

ئه‌مه رووداوێک نیه که تئۆری یه‌کسانی جیهان، له حوزه‌ی ئابووری به‌رابه‌ر به تئوری یه‌کسانی هێزی جازبه‌یه به پێوه‌ری نرخه‌کانی ئادام ئسمیت و یا تئوری یه‌کسانی گشتی لئون والرس ده‌بێت. هه‌ر دووکیان له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن و ته‌نانه‌ت ئادام ئسمیت کتێبێکی له مه‌ڕ ئه‌ستێره ناسی نووسیوه که زۆر که‌س ئاگایان له‌و کتێبه نیه، کارل مارکس و فردریش انگلسیش زۆر جار ئاماژه به ترنودینامیکی سه‌عدی کارنو ده‌که‌ن، چۆنکا به بیر و باوه‌ری ئه‌وان (( هه‌موو هێزه‌کانی سه‌ر رووی کوره‌ی خاکی شتێک نیه بێجگه له هێزی هه‌تاوی گۆڕدراو)) جان منارد پوولی خسته نیو حه‌وزه‌ی ئابووری راسته‌قینه ، هه‌ر به‌و جۆره‌ی که ئالبرت ئه‌نیشته‌ین فه‌زا و زه‌مانی پێکه‌وه گرێدا و هه‌ر وا ده‌توانین ئاماژه به گۆڕینه‌کانی ده‌رووناسی کینز بکه‌ین ( وه‌ک تئۆری رجحان نقدینگی) که راسته و خۆ له ده‌رووناسی فروید سه‌رچاوه‌ی گرتووه.

 دووباره خوینده‌وه‌ی رابردوو، ده‌رسی نسبیه‌تی بۆ به خه‌ڵات هێناین. چۆنکا پێشه‌وه چوونی زانستنه  نه به‌رهه‌می کۆ کردنه‌وه‌ی روانینه به‌رامبه‌ر به پرسه‌کان، به‌ڵکوو به‌رهه‌می ئاڵ و گۆڕی روانینی ئێمه‌یه، دو و به‌ر له نیکلا کوپرنیک، دانشمه‌ندانه هه‌ر به‌و شتانه‌وه، هه‌ر ئه‌و شتانه‌یان له ئاسمانه‌کان نه‌ده‌دیی. له نێوان یاسا و رێسای میکانیکی که کاتژمێرێک ده‌خاته کار، ئه‌و یاسایانه‌ی که جووڵانه‌وه‌ی جیهان ده‌سله‌مێنن و یاسای ته‌واو بوونی کۆمه‌ڵگای مڕۆیی که هه‌ر چه‌نێک پێچه‌ڵاو پێچ‌تر ده‌بێت، جیاوازیه‌کان له جۆری که‌یفین نه که‌یفیه‌ت. تاقمێک له تئۆریه‌کان له گه‌ڵ ژێر ر و روو بوونی شێوه‌کانی ڕێک و بڵاو کردنه‌وه‌ی سیستمی ئابووری . له ئاکامدا راستێکی گشتگیرله‌م حه‌وزه‌دا به‌دی ناکرێت.

 مانای دروست کراو له مه‌ڕ په‌یوه‌ندی راستیه‌کان، ته‌نیا چاخێک له مه‌ڕ ئه‌وان به کار دێنن و ده‌توانن به هه‌موو شێوه‌ێک  له هاوتا کردن له گه‌ل راستیه‌کانی چاخێکی تر بن. به‌و شێوه‌یه که ئابووری ناسی ئنگلیسی داوید ریکاردو 1772-1823 که له سه‌ره‌تاکانی  بورژوازی قه‌ڵه‌می لێداوه که په‌ره‌پێدانی ئابووری ئه‌و به تایبه‌تی  پێوه‌ری سه‌رمایه ( پووڵ) بووه، پووڵ کۆ کردنه‌وه‌ و به زیره‌کی خه‌رج کردنی بۆ ژیانی رۆژانه به شتێکی باش نازانێت و به پێچه‌وانه‌وه.

 دوای سه‌ده‌ێک، له ئنگلیس که ئێتر کۆ کردنه‌وه‌ی پووڵ شتێکی سه‌ره‌تایی و کۆن بوو،  ئه‌و کۆ کردنه‌وه ی به پێشه‌وه چوونی براوه‌ی ئابووری بۆ خواردن و مه‌سره‌فی هه‌میشه‌یی گۆڕدرا: ئێتر نه دروست کردنی رێگه‌ی شه‌مه‌نده فه‌ڕ و به‌ڵکوو داواکاری  کرینی ماشین بوو که ئابووری به‌ره‌و پێش ده‌برد، به‌م پێیه کینز به پێچه‌وانه‌ی ریکاردو، خه‌رج کردنی به شتێکی باش ڕاڤه ده‌کرد و پووڵ کۆ کردنه‌وه‌ی به کارێکی هه‌له له قه‌ڵه‌م ده‌دا. هه‌ر کام له‌وان له سه‌رده‌می خۆیدا بیریان کردوه‌ته‌وه و ئه‌و بیر کردنه‌وه بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه زۆر دروست بوو .

 به‌ڵام فردریش هایک له باسێکدا که ئه‌و له به‌رامبه‌ر کینز داده‌نێ،  ته‌واووی ده‌ورانی به هه‌له گرتووه و پاڵ به ماناکانی ریکاردووه ده‌دات ، هه‌ر وا که ئێستاش نئو لیبراله‌کان له هه‌له‌دان و رێگه چاره‌سه‌ریه‌که‌یان هه‌ر ئه‌و رێگه کۆنانه‌ی ساڵه‌کانی 1920- 1930 که بووه هۆی له ناو چوونی ئابووری له نێو ته‌نگژه‌کاندا:هاتنه خواره‌وه‌ی خه‌رجی حکومه‌ت، که‌م کردنی مووچه‌خۆران و کرێکاران، که‌م کردنی مووچه، له ناو بردنی هه‌ر جۆره پشتیوانێکی کۆمه‌ڵایه‌تی.

 سنووره راسته‌قێنه‌کانی ئابووری

ته‌نگه‌ژه‌ی هاوچه‌رخی سیستمی نئو لیبراله‌کان شتێک نیه بێجگه له تزێکی فکری له به پێچه‌وانه‌ی پێداویستیه‌کانی ده‌ورانی خۆی  ده‌کات.له کاتێکدا که کامپیوتر بووه به به‌شێک له ژیانی سه‌ره‌کی هه‌ر مڕۆێک، جیهانی کردووه به (( واحدێکی تاقانه )) و ((که له کاتی راسته‌قێنه real time ده‌ژێت)) و به‌م جۆره پێویستی کردنه‌وه ی هه‌لس وکه‌وت له گه‌ڵ خه‌ڵکانی تر ده‌سه‌پێنێت، سیاسه‌تی نئولیبرال ئه‌وه‌یه که ته‌نیا به یه‌ک ئامانج که ئه‌ویش ته‌نیا سوود کردنی داراییه‌کانه، هه‌موو درگاکان به‌ره‌و رووی خۆی داده‌خات...

 مانای هه‌موو شت له‌م جیهانهجگه مادیه ده‌گۆڕدرێ. فه‌زا ئێتر په‌یوه‌ندێکی ئه‌ونده‌ی نه‌ماوه له گه‌ڵ نێواندا، ڕێکخراو به هۆی شه‌به‌که‌کانه‌وه، ئه‌م جیهانه له نوقته‌ی گرێ خواردو به یه‌ک دروست بووه که له پێوه‌ندی راسته‌و خۆ له گه‌ڵ یه‌کدا قه‌راری گرتووه: بورسی جیهان له‌و په‌ری ره‌مز و رازه‌وه په‌یوه‌ندیان خواردوه و سیلیکین والی و سوفیا ئانتی پولیس لێک نزیکترن تا هه‌ر کام به نزیکترین شاره‌کانی هاوسێان.

 کات ئێتر ئه‌و ماوه نیه که شته‌کان تێدا روو ده‌دات ویا جاره جار له ناوێیداده‌گوازرێته‌وه، رابردوو، ئێستا و داهاتوو یه‌کیان له ئامێز گرتووه. ده‌ڵاڵێکی بورس چه‌ند وه‌ره‌قه‌ێکی به‌هادار بۆ مێژووێک له داهاتوودا، به پووڵێک که هێشتا نیه‌تی، ده‌کرێت به بێ ئه‌وه‌ی بیه‌وێ ئه‌وانه‌ی ببێت و ئه‌ویش له کریارێک که هیچ کات نایه‌وێ ئه‌و وه‌ره‌قانه‌ی بۆ بنێرێت. له ئاکامدا هه‌موو ئه‌مانه به داننی توزێک جیاوازی له له کرینی وه‌ره‌قه به‌هاداره‌کاندا ده‌درێت به که‌سێکی‌تر که توانیویه‌تی به رێک ق پێکی بازار بناسێت و ئه‌مه له راستیدا خه‌ڵت کردنی ئه‌و که‌سه‌یه که بازاری ناسیوه.

 له واقعدا به پێچه‌وانه‌ی داراییه‌ ماڵیه‌کان که ناتوانرێت ئه‌وان به بێ بوون له به‌ر ده‌ستدا بگرێن، کرین و فرۆشتنی شته زۆر ساده‌یه: هه‌واڵ و راگه‌یاندن له نێوان خه‌ڵکدا ده‌س به ده‌ست ده‌گه‌رێ به بێ ئه‌وه‌ی خاوه‌نداریه‌تی له خاوه‌نه راسته‌قێنه‌که بسێندرێته‌وه.

 له‌و سیستمانه‌ی که پێکه‌وه گرێدراون، به‌رهه‌مێنه‌رانی تر نه ئه‌و هه‌ڵسووراوانه‌ی تر به‌ڵکوو له ژێر ئه‌و سیستمانه‌دان که له هه‌موو لاێکه‌وه پێکه‌وه ته‌نراون. له‌م چوار چێوه‌دا مانای بازده‌ی شتێک کار یان سه‌رمایه به ته‌نیایی ماناێکی نیه. به‌رهه‌می کۆمه‌ڵه به ئیزافه کردنی واحدێکی کار و یا سه‌رمایه په‌ره نادات به‌ سیستمی به‌رهه‌م ، به‌ڵام به تۆند کردنی ریتمی هه‌موو شوێنه‌کان و به پووڵێکی زۆر که‌م موومکن ده‌بێت. ئه‌وه‌ی له به‌رهه‌مهێناندا تۆزێک پووڵی زیاتری ده‌وێت، نه‌رم ئه‌فزاره، و ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه به‌رابه‌ره له گه‌ڵ نرخی ئه‌و شته سه‌ره‌تاییانه‌ی که له به‌رهه‌مه‌که‌دا که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گێردرێت. له ئاکامدا به‌رهه‌م به نرخێکی که‌مه‌وه ده‌که‌وێته بازار، ئه‌مه به مانای به‌رهه‌مهێنانی روو له زیاده. له کاتێ به‌رهه‌مهێنانی زیاده، هه‌ر چه‌ن ئه‌م به‌رنامه ده‌بێته هۆی رقابه‌ت و ده‌بێته هۆی دابه‌زینی نرخه‌کان، به‌ڵام هه‌ر به‌م هۆیه باردۆخی به‌رهه‌می زیاده تووشی ته‌نگه‌ژه ده‌کات. لێره‌دایه که بازار یه‌کسانی به خۆوه نابینی و قورساییه‌کان ده‌گۆڕدرێت.

له راستیدا ئێمه گیشتووین به سنووره‌کانی ئابووری، چاخی(( جیهانی متناهی)) ده‌ستی پێکردوه، له لاێکه‌وه ئێتر ناتوانین سروو شتی زۆری چه‌وسێنه‌ر کراو، به‌و جۆره‌ی که کلاسیکه‌کان باسی لێوه ده‌که‌ن، له بواری ماڵی منه به ئازاد بزانین. یانی ئێتر ناتوانین ئه‌و ژێرخانی ئابووری به هه‌نارده‌ی خوا و له ده‌ره‌وه‌ی حه‌وزه‌ی ئابووری حه‌سێب بکه‌ین. پرسی دووباره درووست کردنه‌وه خۆی له حه‌وزه‌ی ئابووری سه‌پاندووه و له لاێکی‌تره‌وه پوول ده‌توانێ پێداویستیه‌کانی ژیانی رۆژانه به‌رهه‌م بهێنێت و وڵامده‌ره‌وه‌ی پێداویستیه‌کانی رۆژانه‌ی خه‌ڵک له سه‌ر ئه‌م کۆره خاکیه بێت. له‌م ساته‌ به دواوه، بابتی گرنگ له ئابووری بڵاو کردنه‌وه‌ی داراییه و له تاقمێک له به‌شه‌کانی  به‌رێوه‌به‌ری زۆری زیاده‌ی شت و مه‌که‌کانه.

دوێکه (وه‌کوو ئه‌مڕۆ له تاقمێک له وڵاته هه‌ژاره‌کان) به‌رهه‌مهێنانی  ومه‌کی خواردن له کاتی نه‌بووندا ده‌بووه هۆی کاوڵ بوونی ژێر خانی ئابووری و مردنی هه‌زاران که‌س  هه‌ر له‌و حاڵه‌شا ده‌بووه هۆی ئه‌وه‌ی که شته‌کان زۆر به ساده‌یی به‌رهه‌م بهێنرێن. ب ده‌توانین هه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ش بۆ ماشین بڵێن و به کاری بێنین که ناوه‌ندنی ئه‌و له تاقمێک له وڵاته‌کان وای لێهاتووه که ته‌نانه‌ت رێگه‌ت هاتوو چۆشی تووشی گرفت کردووه، ئه‌ویش له باردۆخێکدا که له ناوچه‌کانی‌تری جیهان تووشی قه‌یرانی ئابوورین، بۆیه هه‌ر جۆره به‌رهه‌مهێنانی زیاتر ئه‌و پرسیاره ده‌هێنیته گۆڕ که بۆ چی؟؟؟ یانی به چ ئامانج و چ فه‌لسه‌فه و (اتیک) چ بایه‌خێک.

 ئه‌م تێپه‌رینه له به‌ستنه‌وه، جۆرێک گۆڕانی بیرمه‌ندی ئابووری له گه‌ڵ خۆیدا دێنێت. دوێکه به‌رهه‌مهێنانی که‌م، ده‌بووه هۆی راحه‌تی زۆرتر و که‌ره‌سه‌ی به‌رهه‌مهێنان  باردۆخه‌ی ده‌خۆڵقاند.

 له‌مه به‌و لاوه ئه‌ندیشه، له شوێنگه‌ی ئاکام وکاردانه‌وه‌ی مڕۆییه که خۆی نیشان ده‌دات ، دوێکه که‌ره‌سه‌ییه که به ته‌واو که‌ری خۆی گه‌یشتووه و ئێتر ناتوانین چاوی لێ بخافڵێنین.

 ئه‌م جێ گۆڕکێی حه‌وزه‌ی بیرمه‌ندی، تایبه‌تمه‌ندی ته‌نیا باری تئۆریکی نیه، ده‌بێته هۆی ژێر و روو بوونی هه‌موو پێوه‌ری هه‌ڵبژاردن و مدیریه‌تی ئابووری.

 تاک که وه‌ک گۆڕان بۆ یه کسانی و به‌رابه‌ری له نێو کارگه‌کاندا به کار ده‌هێنرێت، جێگه‌ی راسته‌قێنه‌ی خۆی وه‌ک نیشانه‌ی غائی له نێو سیستمدا ده‌دۆزێته‌وه، ره‌گ و ریشه‌ی په‌یوه‌ندیه نێو نه‌ته‌وه‌یه‌کان تێک و پێچه‌وانه ده‌بێته‌وه ، سروشت سه‌رچاوه‌ێکه بۆ چه‌وساندنه‌وه و رووت کردنه‌وه، گرنگی بنه‌ره‌تی ده‌دۆزێته‌وه که به بێ ئه‌و هیچ شێوه‌ێک له ژیان نابێت له جیهاندا. ئه‌م جۆره گۆڕانه  بنه‌ره‌تی مودیریه‌ته و هه‌م ئابووریه‌کانی نه‌ته‌وه‌یی له خۆ ده‌گرێت و هه‌م په‌یوه‌ندیه نێو نه‌ته‌وه‌یه‌کان.

به‌ره‌و ویستی بیولوژیکی

له چوار چێوه‌ی یه‌ک نه‌ته‌وه‌یش راپۆرتی  له مه‌ڕ ((کارا بوونی ئابووری و پێشه‌وه‌چوونی کۆمه‌ڵایه‌تی)) که له لایه‌ن پرۆفسور جوزف ئستیگلیتز،  تیاسن و ژان- پل فیتوسی ئاماده کراوه، تاقمێک له پێشنیاره‌کان بۆ دروست کردنی کۆمه‌ڵ له که‌ره‌سه‌ی ئه‌ندازه ده‌خه‌نه ڕوو  که به واقعی ژیانی بنه‌ماڵه نزیک‌تره و داهات، خواردن و نه به‌رهه‌مهێنان، داهاته‌کان، دابه‌ش کردنی پووڵ ( و له ئاکامدا نا یه‌کسانی و نابه‌رابه‌ری) ه‌کان به حه‌‌سێب دێت.

 ئه‌م که‌ره سه‌ی ئه‌ندازه گیریه ی حه‌وزه‌ی دابین کردنی شت و مه‌ک بۆ بنه‌ماڵه‌کان له خۆ ده‌گرێت، هه‌موو ئه‌م که‌ره‌سانه‌ی ئه‌ندازه دژی ئابووری نئولیبرالیه.

 له مه‌ڕ په‌یوه‌ندی نێو نه‌ته‌وه‌ییش، کاردانه‌وه‌ی که‌ره‌سه‌کان ته‌نیا له روانگه‌ی رقابه‌تیه‌وه پێشنیار ده‌کریت، سوود وه‌رگرتن له شتههکان بۆه‌ته هۆی ئه‌وه‌ی که مڕۆ له به‌ر چاو نه‌گیردرێت و ئه‌وه‌ی که باشه لا ده‌برێت و هه‌ر شتێک سوودی زۆرتری بیت ئه‌وا ئه‌و به جێگه‌ی داده‌نرێت. ئه‌گه‌ر چی له‌و وڵاتانه‌ی که کشت و کاڵ  بازرگانی که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گیرێت، کشت و کاڵی بۆ ژیانه‌وه کاوڵ کردوه و به‌شێکی به‌رچاو له کۆمه‌ڵگای به‌ره‌و ته‌نگه‌ژه ده‌بات.

 هه‌موو بازرگانی بنه‌ره‌تی نێو نه‌ته‌وه‌یی له سه‌ر ئه‌م بنه‌ره‌ته دانراون(( ئه‌سلی کامله الوداد))، پشتگیری له کۆمپانیا نێو خۆییه‌کان له په‌یوه‌ندیه نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌کان، تایبه‌تمه‌ندی به پیی باش بوون،(( سروشت)) گه‌رانی ئازادانه‌ی شت و مه‌کی بازرگانی و به تایبه‌تی سه‌رمایه، له به‌رامبه‌ت ئه‌م بابه‌تانه‌دا، ئه‌و داخوازیه بیرمه‌ندیانه‌ی که نیشانه‌ی غایی له به‌ر چاو ده‌گرێت، ماڤی ئه‌و وڵاتانه‌ی که شکه‌ستیان خواردوه بۆ به‌رگری کردن له خۆ بۆ وه‌ده‌ست هێنانی ئیمتیازی یه‌کسان، (  له سه‌رچاوه‌ی سروشتی به‌ڵکوو له‌و سوودانه‌ی که به ده‌ست دێن) ده‌توانن  له کۆمه‌ڵگا نێو نه‌ته‌وه‌یه‌کان ڕێک بخه ن، تا بتوانن له هێزی ته‌واوی یه‌ک که‌ڵک وه‌ربگرن و بتوانن پێداویستیه‌کانی بنه‌ره‌تیان له رێگه‌ی یه‌کدیه‌وه وڵام بده‌نه‌وه و به‌م جۆره ده‌توانن له به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌ته نێو نه‌ته‌وه‌یه‌کان به‌رگری له خۆیان بکه‌ن و ... هتد

له مه‌ڕ سروشتیش، ئه‌ندازه‌کانی فیزیکی ده‌بێ بتوانێ جێگه‌ی ژیان به رێک و پێکی ڕاڤه بکات و هه‌موو سیاسه‌ته‌کانی ئابووری ده‌بێ ئه‌و بریارانه قه‌بووڵ بکه‌ن و جێ به جێی بکه‌ن و ئه‌م ویسته بیولوژیکه  پێداویسته ڕێکخراویه‌کان به‌ره‌و پێش ده‌بات که سیستمی سیاسی و ئابووری مه‌سله‌حه‌تی له‌وه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرێت.له جێگه‌ێکدا که هه‌ر جۆره روانینیکی کۆمه‌ڵایه‌تی – و سیاسی- وابه‌سته‌ن به ده‌سه‌ڵاته زڵ هێزه‌کانی ئابووری له جیهاندا ،بۆ گه‌یشتن به وه‌ها وه‌رگه‌رانێک که له توانایی پ ئه‌وانه که به سیاسه‌تی نئولیبرال زۆر بووه.ئه‌مه ئه‌رکی سه‌رشانی سیاسیه‌کانه که نیشانی بده‌ن که ئایا ده‌یانه‌وێ رووبه‌روو ببنه‌وه و یا ده‌یانه‌وێت درێژه به کاره‌کانیان بده‌ن .

 

 

 

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در دوشنبه بیست و هفتم دی 1389  |
 ئابووری جیهان و داڕمانی ئابووری وڵاتان

   ئاماده کردنی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 

 هێزی ئابووری هه‌میشه له نێوان زڵهێزه‌کاندا ده‌س به ده‌ست گه‌راوه و ئه‌م پرسه بۆه‌ته هۆی گۆڕانی ئابووری له جیهاندا.به‌ هۆی جیاوازی پرسی ئابووری له شوێنه جیا جیاکانی جیهاندا، له سه‌ره‌تای ساڵی 2011دا ده‌غده‌غه‌کان به‌ڕۆکی جیهانی به‌رنه‌داوه و به‌ڵکوو به شێوه‌ێکی زۆر توند‌تر هه‌موو جیهانی به تایبه‌تی ئێرانی ته‌نیوه‌ته‌وه.رابرت وارد یه‌کێک له به‌رێوه‌به‌رانه گۆڤاری ئکونومیست له مه‌ڕ ئه‌و دڵه ڕاوکێیانه‌ی که شه‌وان وه‌ک مۆته‌که خۆی داوه به‌سه‌ریدا ده‌دوێ و ده‌ڵیت، به‌م هه‌موو بیر کردنه‌وه له مه‌ڕ باردۆخی ناڵه‌باری ئابووری جیهان ئێوه‌ش بن خه‌وتان لێناکه‌وێت.

 به بروای رابرت وارد، ئه‌و مه‌تسیه‌ی خه‌وی له چاو ئه‌و تۆراندوه و بووه به مۆته‌که بۆی ئه‌و تێپه‌رینه‌یه که ئابووری جیهانی خه‌رێکه به‌ره‌و ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست و بۆ شوێنه‌کانی تر ده‌گوازرێته‌وه، رۆژ له گه‌ڵ رۆژ چین له بواری ئابووریدا خه‌رێکه سه‌ر ده‌که‌وێت و جیهان ده‌گرێته ئه‌ستۆی خۆی، به‌ڵام ئه‌مریکاش ورده ورده خه‌رێکه له زڵهێزێکی ئابووری جیهانیه‌وه به‌ره و داڕمانی ئابووری ده‌چێت و هه‌ر ئه‌م هۆیه بۆه‌ته هۆی ئه‌وه که بانکی جیهانی پووڵ تێک چوون به خۆوه ده‌بێنێت.با به زوانێکی ساده‌تر بڵیم، چین لایه‌نگری کونترۆڵی تونده به سه‌ر هه‌موو ئابووری وڵاته‌که‌یدا، ئه‌مه له حاڵێکدایه که ئه‌مریکا به پێچه‌وانه‌‌ی چین هه‌ڵس و که‌وت ده‌کات و باوه‌ری به رێکاره‌کانی نێو بازاره که ئه‌م باردۆخه‌ی ئه‌مڕۆی بازاری ئابووری ده‌سکه‌وتی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ئه‌مریکایه.

ئه‌م تێک هه‌ڵپرژانه بووه‌ته هۆی شه‌ڕی پووڵ له جیهاندا، به‌م مانایه که ئابووریه گه‌وره‌کانی جیهان خه‌رێکن به شوێن که‌م کردنه‌وه‌ی به‌ها و بایه‌خی پوولی خۆیانن تا له‌و رێگه‌وه بتوانن هێزی مانۆری ئابووری خۆیان له جیهاندا زۆر بکه‌ن و له‌م شه‌ڕ‌دا سه‌ر بکه‌ون، چین ئه‌م کاره‌ی خۆی به کونترۆڵ کردنی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی هه‌موو ئه‌م کارانه‌ی ئه‌نجام داوه و له‌و رێگه‌وه توانیویه‌تی بازاری ئابووری زۆر به رێک و پیکی کونترۆڵ بکات و ئه‌مریکاش به چاپ کردنی پووڵ به شێوه‌ێکی زۆر.

به‌ڵام ئه‌م کێشه وڵاته چکۆڵه‌کانی تووشی ته‌نگه‌ژه کردوه و ئه‌وان بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن ئه‌م باردۆخه کونترۆڵ بکه‌ن ناچار بوون کونترۆڵیکی زۆر توند له سه‌ر سه‌رمایه‌دا بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌مریکا هه‌ر چه‌ن له گه‌ڵ ئه‌م پرسانه له شه‌ڕێکی ده‌سته و یه‌خه‌دایه و له لاێکی‌تره‌وه مه‌ترسی ئه‌وه‌ش هه‌یه که ته‌وه‌رومی نه‌رێنیه و ئه‌مه بۆه‌ته هۆی ئه‌وه که ئه‌مریکا ناچار بێت پووڵی زیاتر چاپ بکات و ره‌وانه‌ی بازاری بکات و تا له ئاکامدا بتوانێت شه‌ڕی ئه‌رزی و کونترۆڵی سه‌رمایه‌کان بکات.

به بروای من ئه‌م دڵه راوکێیانه‌ی جیهان له مه‌ڕ باردۆخی ئابووری جیهانی شتێکی ئاساییه.

 ته‌وه‌رومی ئاسیایی

مه‌ترسێکی‌تر که به‌ڕۆکی به جیهان گرتووه ئه‌و ته‌ورومه یان به‌رز بوونه‌وه‌ی گرانیه له به‌ڕۆکی به ئاسیا به تایبه‌تی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست گرتووه و پسپۆران له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن که به زوویی که چین ناتوانێ ته‌وه‌روم کونترۆڵ بکات و باردۆخه‌که له ده‌ست چین ده‌ر ئه‌چێت و ئه‌و کات ئێتر به‌ر به گرانی ناگیردرێت و به دڵنیاییه‌وه وڵاتانی چکۆڵه ته‌نیا که‌سانێکن که زۆرترین زه‌ره‌ری تێدا ده‌بینن  ، هه‌ر بۆیه به راستی ئه‌و وڵاتانه‌ی که ده‌یانه‌وێ له‌م کێبرکیه‌دا سه‌ر بکه‌ون له ساڵی 2011دا ئاسان نیه سه‌رکه‌وتن بۆیان.

 ئدوارد میر، لێکۆله‌ری ئم ئف گلوبال، ده‌ڵێت ته‌وه‌روم له سه‌رتاسه‌ری ئه‌م ناوچه‌یهبۆه‌ته مۆته‌که‌ی مه‌ترسیدار، ئه‌و هۆشداری ده‌دا به وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست به تایبه‌تی چین و به تایبه‌تی بانکه ناوه‌ندیه‌کانی وڵاتانی ئاسیا، ده‌بێ بۆ به‌ر گرتن له زۆر بوونی گرانی یا ته‌وه‌روم زۆر سه‌خت تر له جاران کار بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی نه‌هێلن گرانی زیاتر به‌ڕۆکی خه‌ڵک بگرێت و هه‌ر وه‌ها  ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر له بواری پووڵیدا سه‌ختی بگرین ئه‌وا چین تووشی زه‌ره‌ر ده‌بێت و ئوفتی ئابووری به خۆوه ده‌بینێت و ئه‌ویش تا ئه‌و جێگه که ئابووری هه‌موو جیهان تووشی ته‌نگه‌ژه ده‌بێت.ئه‌و ده‌ڵێت: ئه‌وه‌ی ته‌نیا له ساڵی رابردوودا چین له زیاده‌که‌ی خسته بازاره‌وه له کۆمه‌ڵی ئیرله‌ند، یونان و پرتغاڵ زۆرتر بووه.

 هه‌ر له‌م حاڵه‌دا ڕه‌نگه پکه‌ن بتوانێت بازاری خانوو کونترۆڵ بکات و به‌م جۆره باردۆخی ناڵه‌باری ماڵی زۆربه‌ی خه‌ڵکی مام ناوه‌ند له‌و وڵاته ده‌که‌وێته مه‌ترسیه‌وه و ئه‌مه ده‌بێته هۆی له ناو چوونی به‌شێکی به‌رچاو له خه‌ڵکی چین.

له ئاکامدا، به بروای ڕێکخراوی ئابووری کپیتال ئکونومیکس ، چ بۆ چین و چ بۆ وڵاته‌کانی‌تری ناوجه‌که‌ی رۆژهه‌ڵاتی دوور له بواری ئابووریدا ته‌نیا شتێک که ده‌بێ ئه‌نجام بدرێت کونترۆڵ کردنی ته‌وه‌روم و دروست بوونی ئابووری که‌لان و یا زۆر کردنی بایه‌خیداراییه‌کانه و له ئاکامدا جێ به جێ کردنی توندی سه‌رمایه ، چۆنکا ئه‌م هۆکارانه ده‌توانێ باردۆخی ماڵی هه‌ر وڵاتێک به‌ره‌و له ناو چوون ببات.

ئوروپا و ئابووری

یونان و ئیرله‌ند بۆ په‌ره پێدانی ئابووری خۆیان ده‌سته وامی چه‌ندین میلیارد یورئیان وه‌رگرتووه و برێک دوو دڵیش هه‌یه له توانایی پورته‌غاڵ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ئابووری خۆی به بێ یارمه‌تی چاک بکات ، به‌ڵام زۆربه‌ی کارناسان له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن که باردۆخی ئه‌و وڵاته له‌وه خرپتر بێت.

 له‌م پێوه‌نده‌دا ئدوارد میر ده‌ڵێت: ته‌نگه‌ژه‌ی ماڵی ئوروپا سه‌رچاوه‌ێکی‌تری ده‌ڵه راوکێی ئێمه‌و مانانه و هه‌ر وه‌ها ده‌ڵیت: ئسپانیاش به‌راستی مه‌ترسێکی جدیه و باردۆخی ئابووری به راستی خراپه  ، هه‌ر وه‌ها ئاغای وارد له‌و په‌یوه‌نده‌دا ده‌ڵیت: ئه‌گه‌ر ئسپانیا لاره‌و لار بروات و بکه‌وێت، ئه‌و کات نه ته‌نیا له ئوروپا به‌ڵ هه‌موو جیهان و له‌وانه‌یه یورو به گشتی به‌ره‌و تیا چوون بچێت  ، ئه‌گه‌ر یورو دابرمێت، به دڵنیاییه‌وه وه‌رشکه‌ستگی بانکی سه‌رمایه‌ی لیمن برادرز له به‌رابه‌ر ئه‌م مۆته‌که هه‌ر هیچ نیه.

سه‌رچاوه‌کان:

یورن مادسلین

 ئدوارد میر

رابرت وارد

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در چهارشنبه بیست و دوم دی 1389  |
  ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی کوردی و ئاوات و ئامانجه‌کان
نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 کردنی ده‌وه‌ڵه‌تی کوردی و سه‌ربه‌خۆ به شێکه له حه‌ز و ویست وئاواتی گه‌ڵی کورده و هه‌ر چه‌ن گه‌یشتن به‌م ئامانجه زۆر ئه‌سته‌م و سه‌خته به هۆی ئه‌و سنووره ده‌ستکردانه‌ی که بریتانیا له کوردستان له شوێن خۆی به جێ هێشت و سنوورێکیان سه‌پان به سه‌ر کوردستاندا که تا ئه‌مڕۆ ئه‌م سنووره ده‌سکرده بۆه‌ته هۆی جیا کردنه‌وه‌ی کوردستان به چوار به‌ش و هه‌ر چه‌ن ده‌وڵه‌تی کوردی دوور له واقع نیه و نه خه‌ونه و نه ته‌نیا ئاوات به‌ڵکوو سه‌ربه‌خۆیی و ده‌وڵه‌تی کوردی له گه‌ڵ خوینی هه موو کوردێکدا تێکڵاو بووه.

دوای گه‌رانه‌وه‌ی هێزه‌کانی بریتانیا و شه‌ری دووهه‌می جیهانی له رۆژ هه‌ڵاتی ناوه‌راست نه‌خشه‌ی سنووری کوردستان کێشرا و ته‌نیا شتێک که ناوی لێنه‌بوو له ناو ئه‌و نه‌خشه‌دا ناوی کوردستانی سه‌ربه‌خۆ بوو، به‌ڵام کوردستان له نێوان چوار وڵاتدا دابه‌ش کرابوو و کوردستان کرابوو به مستعمره‌ی ئه‌و وڵاتانه و هه‌ر ئه‌و هه‌له گه‌وره‌ی بریتانیا بووه هۆی ئه‌وه‌ی که ناسه‌قام گیری ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست بگرێته‌وه، چۆنکا نه‌دید گرتنی 45 میلیون که‌س له سنوورێکدا که هه‌موویان له پاڵ یه‌ک ده‌ژین بووه هۆی کوژرانی سه‌دان هه‌زار که‌س له خه‌ڵکی ئه‌و ناوچه‌یه و به هۆی ئاژاوه نانه‌وه‌ی زڵهێزه‌کان و ئاژاوه نانه‌وه‌ی ئه‌و وڵاتانه له کوردستان چ له بواری سیاسی و چ له بواری ئابووریه‌وه بووه هۆکاری شه‌ڕێکی ده‌سته و یه‌خه و تا به ئه‌مڕۆ ئه‌و شه‌ڕه کۆتایی پێ نه‌هاتووه و هه‌ر رۆژه به شێوه‌ێکی جدی‌تر له شوێنێکی کوردستان سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه.

 ئه‌گه‌ر چی کوردستان لێره‌دا که‌وتووه‌ته ناو دڵی دوژمنانی و له‌م ناوه‌دا زه‌ره‌ر و زیانێکی زۆر به ژێر خانی ئابووری کوردستان گه‌یشت و به گشتی ئه‌و وڵاته له لایه‌ن داگیرکه‌رانه‌وه کاوڵ کرا وبه ده‌یان هه‌زار ئاوایی له خه‌ڵک چۆڵ کرا و خه‌ڵکه‌که‌ی ئه‌نفاڵ کران و به ده‌یان هه‌زار که‌س له شۆرشگێرانی کوردستان له شۆرشی شیخ سه‌عیدی پیرانه‌وه تا شۆرشی پێشه‌وا و شۆرشه‌کانی ئه‌مڕۆی کوردستان له پ کا کاوه بگره تا کۆمه‌ڵه له سێداره دران و سه‌دان هه‌زار که‌س له شووێنی باو باپیرانیان به زۆر راگوێزران و له به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو دڕنده‌ییه کۆمه‌ڵگای جیهانی بێده‌نگ و له‌م ناوه‌دا بریتانیا که ئه‌م مێژووه‌ی بۆ کوردستان تۆمار کرد له هه‌موویان تا ئه‌مڕۆ بێده‌نگه و به بروای من ده‌بێ بریتانیا داوای لێبوردن له خه‌ڵکی کوردستان بکات.

به هه‌موو ئه‌مانه‌وه کوردستان هه‌رگیز ژیانی ژێر ده‌ستی قه‌بووڵ نه‌کردووه و هه‌رگیز به‌وه قایل نه‌بووه  به‌وه‌ی که بێگانه حوکم بدات به سه‌ریدا و هه‌میشه هه‌وڵی ئه‌وه‌یان داوه که به ماڤه ره‌واکانی خۆیان بگه‌ن و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش خه‌باتیان کردوه وهه‌میشه‌ش داوای ماڤی چاره‌ی خۆنووسینیان کردوه وکوردستان ته‌نیا شوێنێکه که تا ئێستا ده‌وڵه‌تی خۆی نیه گه‌ڵێکه که خاوه‌ن 45 میلیون که‌سه، خاوه‌ن زوانی سه‌ربه‌خۆ و فه‌رهه‌نگی سه‌ربه‌خۆی خۆیه‌تی، به‌ڵام خاوه‌ن ده‌وڵه‌ت نیه و ئه‌مه بۆه‌ته هۆی ئه‌وه‌ی که رۆژانه لاوانی کورد ته‌نیا به هۆی ئه‌وه‌ی داوای سه‌ره‌تایترین ماڤی خۆیان ده‌که‌ن له سێداره ده‌درێن، له سه‌ده‌ی ئه‌تۆمدا و له سه‌ده‌ی ئینترنت و....دا کوردستان هه‌موو رۆژێک له چاوه‌روانیدایه.

کوردستان بوو به قۆربانی سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ی نێو نه‌ته‌وه‌یی و له نێوان چوار ده‌وڵه‌تی دڕنده‌دا دابه‌ش کرا و له‌م ناوه‌دا هه‌موو جۆره ئامرازێکیان له دژ ئه‌م گه‌ڵه به کار هێناوه، له چه‌کی کۆکوژیه‌وه بگره تا سێداره و تیرباران کردنی تاکه که‌سه‌کان و ئه‌م سیاسه‌ته نگریسه تا به ئه‌مڕۆ درێژه‌ی هه‌یه و داگیرکه‌ران گه‌ڵی کوردیان له سه‌ره‌تایی ترین ماڤه‌کانی هه‌ر مڕۆڤێک بێ به‌ش کردوه و ته‌نانه‌ت زوانی زگماکی خۆیان لێ زه‌وت کردوه و هه‌موو هه‌وڵی داگیرکه‌ران له کوردستان ئه‌وه بووه که به هێز و سه‌رکوت پرسی کورد چاره‌سه‌ر بکه‌ن، به‌ڵام نه‌ک به‌و ڕێکارانه تا ئێستا پرسی کورد چاره نه‌کراوه به‌ڵکوو پرسه‌کان زۆر قووڵتر و ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستیش زیاتر تووشی قه‌یران بووه و تا ئێستا ته‌نیا به‌شێکی چکۆڵه له کوردستان نێوه ئازادێکیان به خۆوه دیوه.

ئه‌مه واقعیه‌تێکه که کوردستان مستعمره‌یه و تا ئێستا به داخه‌وه سیاسه‌تمه‌دارانی کورد زۆر که‌م چاویان له‌م پرسه کردوه و له‌م دیده‌وه ڕوانیویانه بۆ پرسی کورد و ته‌نیا به بروای من بۆیه سیاسه‌تمه‌دارانی کورد باس له‌م پرسه ناکه‌ن که پێیان نه‌ڵین جودایخواز و یا .....

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در سه شنبه بیست و یکم دی 1389  |
 ئه‌به‌ر مڕۆ نووسینی نیچه
 

وه‌رگێر : محه‌ممه‌د حه‌کیمی

ئه‌به‌ر مڕۆ ئه‌و وشه‌ێکه هاوتای وشه‌ی ئالمانی ubermensch   که تێکڵاوێکه له uber:  اَ بَر يا زَ بَر و Mensch به مانی مڕۆ

 ئه‌م وشه هه‌وه‌ڵین جار له لایه‌ن نیچه، فه‌یله‌سووفی ئالمانی که‌ڵکی لێ وه‌رگیرا، نیچه له فه‌لسه‌فه‌ی خۆی به سێ مانا لێکی ده‌داته‌وه mensch  ( مڕۆ) ،bermensch  ( ئه‌به‌ر مڕۆ) وder ietzte mensch  ( دوایین مڕۆ)  به خه‌ڵک ده‌ناسێنێت. مه‌به‌ستی نیچه له‌م وشه ubermensch  مڕۆی ته‌واوه، به مانی مڕۆێک دیت که به راستی هه‌نگاوی ناوه‌ته ناوچه‌ی ئازادی و له مۆته‌که‌ی خۆرافه و ئه‌فسانه کۆنه کان که به سه‌ر ژیانی مرۆدا سێبه‌ری خستوه رزگاری بووه. وهه‌ر وه‌ها جۆرێک له مڕۆی گه‌وره‌تر له سوفیه‌ت که به ئه‌رێ وتن بۆ هه‌ستی، ئه‌و جۆره‌ی که هه‌یه و روو گه‌راندنه‌وه له ئه‌و هستیه و جیهانی خه‌ونه‌کان، جارێکی‌تر له هه‌وه‌ڵه‌وه چاخی ئه‌مانه‌ت زینوو ده‌کاته‌وه و مانای هه‌ستی له نه‌بوونی خوا له ئه‌ستۆی خۆی ده‌گرێت و ئه‌م کاره به ئامێزه کردنی ویستی خۆ و هه‌ستی، ئه‌و جۆره‌ی که بووه و ده‌مێنیته‌وه، یانی به قه‌بووڵ کردنی ویستی هێز و گه‌رانه‌وه‌ی- که دوو ئه‌سلی بنچینه‌یی هه‌ستی ناسی نیچه‌یه -  ده‌کریت.ئه‌به‌ر مڕۆ ئه‌وو بوونه‌یه که خۆی له دڵ ڕه‌قی له کات وئاوا و بوو رزگار ده‌کات و له گه‌مه‌ی ژیاندا، پیاوانه و شاد و گه‌مه‌کارانه ڕاده‌وه‌ستی و مه‌تسیه‌کانی به گیان و دڵ قه‌بووڵ ده.

نیچه ئاموزه‌ی ئه‌به‌ر مڕۆ که سه‌رکیترین ئاموزه‌ی زرتوشته، دوای راگه‌یاندنی مردنی خوا ده‌هێنیته‌وه. ( پێش وته‌تی، به‌ندی سێهه‌م) ئه‌و خۆی به‌م جۆره ئه‌به‌ر مڕۆ ده ناسێنێت.

(( من ئه‌به‌ر مڕۆتان فێر ده‌که‌م،   بوزینه له به‌رابه‌ر مڕۆدا چیه؟ شتێکی پێکه‌نین هێنه‌ر یا ده‌بێته هۆی ئابروو چوون، مڕۆ له به‌رابه‌ر ئه‌به‌ر مڕۆدا هه‌ر وه‌ک ئه‌و نموونه‌ی سه‌رۆیه: شتێکی پێکه‌نین هێنه‌ر یا شتێکی ئابروو به‌ر ده‌بیت له به‌رامبه‌ر ئه‌به‌ر مڕۆدا، ئه‌به‌ر ئینسان به مانای زه‌ویه.))

زه‌رتوشت مژده‌ی هێنانی خه‌ڵاتیکی بۆ مڕۆ به‌ر له مردنی خوا هێنابوو و ئێستا کاتی ئه‌وه هاتووه که خه‌ڵاته‌که‌ی خۆی پێشکه‌ش به خه‌ڵک بکات.

(( ده‌مه‌وێ پێشکه‌س بکه‌م و بڵاوی بکه‌مه‌وه تا جارێکی‌تر رۆشنبیرانی ناو خه‌ڵک له نه‌زانینی خۆیان شاد بن و هه‌ژاران جارێکی‌تر له به هیزی و زانایی خۆیان.))

 به‌ڵام ئه‌به‌ر مڕۆ هه‌ر له‌م سه‌ره‌تادا له به‌رابه‌ر مڕۆ و دوایین مڕۆ ده‌سه‌ستیت. ئه‌به‌ر ئینسانی نیچه به ره‌سه‌نایه‌تێکی پاکه‌وه ده‌ست ده‌کات به خۆڵقاندنی بایه‌خه نوێکان. نیچه به پلانی مانای ئه‌به‌ر مڕۆی خۆی تێده‌کوشێ تا باردۆخێک له به‌رده م ئێمه‌دا دابنێ که هه‌ر جۆره خۆ به زڵ زانین و ماده خوازی به‌رچاو ته‌نگ و وێڵ کردوه و تا بتوانین مڕۆڤیه‌ت له به‌رامبه‌ر چاکترین و باشترین سه‌واده‌کانی مڕۆ دابنین. ئه‌م پرسه له هه‌موو نووسینه‌کانی نیچه زۆر به‌رچاوه به تایبه‌تی له کتێبی  وایی وت زه‌رتوشت زۆر به روونی ئه‌و پرسه ده‌سڵه‌مێنی دیانی پێدا ده‌نێت ده‌توانین بۆ ئه‌م مه‌به‌سته بروانینه کتێبی (( چنین گفت زرتشت)) ڕاهێنانی ئه‌به‌ر مڕۆ ئامانجی سه‌ره‌تایی و واقعی خه‌ڵکه و نه مانه‌وه‌ی مڕۆڤ، له حاڵێکدا ئێستا ته‌نیا خه‌رێکی کاوڵ کردنی ژینگه‌یه.

 ئه‌م گۆڕانانه‌ بوو به هۆی وێڵ کردنی مانای سونه‌تی مڕۆ و هه‌ر وه‌ها مانای نوێ به‌و ڕاڤه نوێه‌ له مڕۆ.سیاسه‌ته‌ی ئه‌به‌ر مڕۆ به هه‌موو شێوه‌ێک دژایه‌تی هه‌یه و به پێچه‌وانه‌ی سیاسه‌تی ژینگه‌ی حکومه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تیه. ئه‌م سیاسه‌تی تێپه‌رین له مڕۆ وه‌ک ئه‌و پرۆژه‌یه که له گه‌ڵ خۆیادا ده‌یسڵه‌مێنێ، سیاسه‌تی مه‌عتووف به خۆ به پێچه‌وانه‌ی سیاسه‌تی حکومه‌ته‌کانی نه‌ته‌وه‌یی و که‌ڵک وه‌رگرتنی ئابووری له مڕۆیه. ئه‌و مه‌رجانه‌ی هاتنی ئه‌به‌ر ئینسان له خه‌ڵکی مام ناوه‌ندیدا بوونی نیه، ئه‌به‌ر مڕۆی نیچه له‌و په‌ری دژایه‌تیکردنه‌کاندا ناژی به‌ڵکوو له ناو ئه‌واندا ده‌خۆڵقێت. ژیانی ئه‌رێنی ئه‌به‌ر مڕۆ، مانای زه‌وی و جیهانه و مانای مێژووی جیهان که دابین کردنی ژیانی باش و ڕێک و پیک بۆ مڕۆیه نابێت.

 به‌ڵام نیچه خۆی ئه‌م مڕۆیه ده‌خۆڵقینێ:

(( په‌تێکه له نێوان حه‌یوان و ئه‌به‌ر ئینسان، ئه‌و ‌په‌ری چوونی مه‌ترسی، بۆ دواوه ڕوانینێکی پڕ مه‌ترسی، له‌رزین و دڵه‌راوکێکی پڕ مه‌ترسی، ئه‌وه‌ی له مڕۆدا، ئه‌وه‌ی له مڕۆدا گه‌وره‌یه ئه‌وه‌یه که ئه‌و پرده نه غایه‌ت، ئه‌وه‌ی مڕۆ پێی خۆشه ئه‌وه‌یه که ئه‌و فه‌را بوونێکه و فروو بوونێک.))

به‌ڵام دوایین مڕۆکان کین:

 نیچه دوای ئه‌وه‌ی چوار به‌ندی ده‌سپێکه‌ری پێش وتاره‌که‌ی ، داوا گه‌وره و پڕ مه‌تسیه‌که‌ی زه‌رتوشت ده‌ناسێنێت و زۆر زوو له به‌ندی پێنجه‌مدا، به‌و ئاکامه ده‌گات که هێشتا هیچ ده‌مێک بۆ ئه‌م گوێچکانه نیه، هێشتا زۆر که‌س هه‌ن که نازانن ئه‌و ده‌ڵێت چی.

 لێره‌دایه که ئه‌و باس له خرپترین و نامۆ ترین مڕۆکان ده‌کات : دوایین مڕۆ!

(( .... ئه‌و مڕۆیه‌ی که هه‌موو شت به چکۆڵه ده‌زانێت.  ئێمه خۆشبه‌ختیمان خۆڵقاندووه، دوایین مڕۆکان وا ده‌ڵێن و چاو داده‌گرن....  زیره‌کن و هه‌موو شتێک ده‌زانن: به هه‌موو شت پێده‌که‌نن. هێشتا له گه‌ڵ یه‌ک ده‌جه‌نگن، به‌ڵام زۆر زوو پێکه‌وه ده‌سازێن، نه‌کا دڵیان له کار بکه‌وێت، خؤشی زۆر چکۆڵه‌ی رۆژانه‌یان هه‌یه و سه‌وانه‌ش هه‌ر به‌و شێوه. هه‌میشه‌ش دڵه‌راوکێ ته‌ندوروستی باردۆخی خۆیانیان هه‌یه..... ))


 سه‌رچاوه:
1. http://gazooki.blogfa.com/post-10.aspx

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در دوشنبه بیستم دی 1389  |
 سێداره‌ کان به‌رده‌وامه و ئاسوێکی ته‌ماوی ئاسمانی ئێرانی داپۆشیوه

 نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 فدراسیونه نێو نه‌ته‌وه‌یی کۆمه‌ڵگاکانی ماڤی مڕۆڤ و کۆمه ڵگای ماڤی مرۆڤ  ئێران دڵه‌راوکێ خۆیان سه‌باره‌ت به سێداره‌ی ده‌یان و سه‌دان لاو له دادگا فه‌رمایشی و نیو کاتژمیریه کانی رژیمی کۆماری ئیسلامی  ده‌ربریوه.

له رۆژی 15  به‌فرانبار 1389 ژماره‌ی له سیداره دراوان ته‌نیا له‌و مانگه‌دا زیاتر له 70 که‌س له سێداره دراون، به پێی راپۆرته‌کانی رژیمی کۆماری ئیسلامی ئه‌م سیدارانه به‌م شێوه بووه، که‌سێک له به‌ر چاوی خه‌ڵک له سێداره دراوه،15ی به‌فرانبار 8 که‌س له رۆژی 13ی به‌فرانبار 16 که‌س له ئه‌هواز و زۆربه‌ی له سێداره دراوانی ئه‌ا ناوچه‌یه ئه‌و که‌سانه‌ن که خه‌رێکی کاری کرین و فرۆشتنی ماده سڕ که‌ره‌کانن،  زیاتر له 18 که‌سیش به تۆمه‌تی سیاسی و لایه‌نگری له  حزب  و ئوپزسیون له سێداره دراون.

عبدالکریم لاهیجی،جێگری سه‌رۆکی فدراسیونی نێو نه‌ته‌وه‌یی کۆمه‌ڵگای مافی مڕۆ و سه‌رۆکی کۆمه‌ڵگای به‌رگری له ماڤی مڕۆڤ له ئێران، ژماره‌ی سێداره‌کان و زۆر بوونی سێداره‌یان له ئێران مه‌حکووم و بۆ جارێکی‌تر داوای له کۆمه‌ڵگای جیهانی کرد تا له مه‌حکووم کردنی ئێران به دژی سێداره له بریار نامه‌ی 2010ی دسامبر حوکمێک بده‌ن له سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی کۆماری سێداره.

به تایبه‌تی سێداره‌کانی خواره‌وه به پێی  ئه‌وه‌ی رژێمی سێداره هه‌موو ماڤه‌کانی مڕۆڤی پێشێڵ کردوه و هیچ کام له‌م سێدارانه به پێی هیچ بریار و رێسا و یاساکانی هیچ کویک له جیهاندا نیه.

 عه‌لی ساره‌می، 62 ساڵه، زیاتر له 11 ساڵ له زینداندا بوو ویه‌کێک بوو له‌و 40 که‌سه‌ی که فدراسیونی نیو نه‌ته‌وه‌یی ده‌ستی کردبوو به هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵای خۆی بۆ رزگار کردنی چاو له‌م سایته بکه‌ن بۆ دیتنی ناسین و ئه‌و هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵایانه‌ی که بۆ رزگار کردنی گیانی عه‌لی ساره‌می ئه‌نجام دراوه.
http://www.rsf-fidh-iran.org/?lang=fa

16 که‌س له نه‌ته‌وه‌ی به‌لووچ له سێداره دران  ته‌نیا به تاوانی  بوون له گرۆپی ترۆریستی جندالله  له سێداره دانی ئه‌م تاقمه دوای ته‌قێنه‌وه‌که‌ی مزگه‌وتێک بوو له چا به‌هار و هه‌ر دوای ئه‌و ته‌قێنه‌وه رژێم 16 که‌سی به بێ دادگایی کردن و به بێ هیچ لێپرسینه‌وه‌و به بێ وه‌کێڵ له سێداره دا.

له م نێوه‌دا زیاتر له 50 که‌س به تاوانی ماده‌ سڕ که‌ره‌کان له سێداره دراون که 8 که‌سیان له کرمانشا و 16 که‌س له ئه‌هواز و باقی ئه‌و له سێداره دراوانه له شاره جیا جیاکانی‌تری ئێران له سێداره دراون.

 به پێی ئاماره ناره‌سمیه‌کان زیاتر له 10 که‌س به دزیه‌وه له زیندانی وه‌کێڵ ئاوای مه‌شهه‌د له سێداره دران به بێ ئه‌وه‌ی  بزانێت تاوانیان چیه و بۆ چی له سێداره دراون و ئه‌مه نموونه‌ێکه له سه‌دان سێداره‌ی به‌م جۆره.

  ده‌ستووری جێ به جێ کردنی به‌ردباران کردنی پیاوێک  ژنێک به ناوه‌کانی وه‌لی جانفشانی، ساریه عبادی که له زیندانی ورمێدان.

 تا ئه‌و جێگه‌ی هه‌واڵه‌کان هاتووه لاوێکی 14  ساڵه به تاوانی کوشتن له ئوستانی فارس به سێداره حوکم دراوه.

 ئێرانێکی ته‌به‌عه‌ی ئه‌مریکا که ته‌راحی وبسایت به ناوی سه‌عید مه‌له‌ک پوور دوای ئه‌وه‌ی به زۆر له ئیتلاعتدا و له ژێر فشاری رۆحی و ره‌وانیدا  به ناچاری دیان ده‌نێت به‌و شتانه‌ی که به زۆر پێی ئیمزا ده‌که‌ن و له ئاکامدا به سێداره حوکم ده‌درێت و هه‌ر وه‌ها که‌سێکی‌تر به ناوی حه‌مید قاسمی شآڵ که ساڵی 1378 به تاوانی  جاسووسی به سێداره حوکم دراوه.

 لانیکه‌م قه‌شه‌ێکی مه‌سیحی به ناوی یوسف نه‌زرخانی به تاوانی مولحد له شاری ره‌شت  سێداره حوکم دراوه و ده‌وترێ که قه‌شه‌ێکی‌تر به ناوی بهروز سادق خانجانیش له شیراز  به‌و تۆمه‌ته له زینداندایه و هێذتا له لایه‌ن دادگاوه حوکمی پێنه‌دراوه  ئێستا زیاتر له 60 مه‌سیحی ته‌نیا به هۆی ئه‌وه‌ی که ئاینیان جیایه له زینداندان.

زیندانێکی کورد به ناوی حه‌بیب الله له‌تیفی پوور که نزیک بوو له مانگی رابردوودا له سێداره بدرێت و ته نیا دوای ئه‌وه‌ی که رژێم له گه‌ل دژایه‌تی کردنی زۆری خه‌ڵکی کوردستانو جیهان رووبه‌روو بوه‌وه  ماوه‌ێکی کاتی حوکمه‌که‌یان راگرت  ئێستا زیاتر له 17 زیندانی سیاسی کورد حوکمی سێداره‌یان به سه‌ردا سه‌پاوه  و ئه‌و که‌سانه له باردۆخێکی زۆر ناڵه‌باردا ده‌ژین.

ژنێکی ئێرانی  هوله‌ندی به ناوی زهههرا به‌هرامی که دوا  ی راپه‌رینه‌که هه‌ڵبژاردن له تاران ده‌سبه‌سه‌ر کرابوو به تاوانی نیو کیلو کوکایین به سیداره تۆمه‌تبار کردبوو که ئه‌و هه‌موو ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی ره‌د کردوه‌ته‌وه  له دادگا باسی له ئه‌شکه‌نجه کردنی خۆی کردوه و وتوویه‌تی که له ژێر ئه‌شکه‌نجه‌دا و به زۆر ئه‌و دیان پیا نانه‌یان پێ ئێمزا کردوه.

 زیاتر له 7 که‌س له ده‌سبه‌سه‌ر کراوه‌کانی دوای هه‌ڵبژاردن له تاران حوکمی سیداره‌یان به سه‌ردا سه‌پاوه و یه‌کێک له‌وان به ناوی جه‌عفه‌ر کازمی حوکمه‌که‌ی هاتوه‌ته‌وه و له ئان و ساتدایه که له سێداره‌ی بده‌ن.

 زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان سێداره‌یان وه‌لا ناوه وئێستا دژ به له سێداره دانی مڕۆڤن، رژێمی سێداره ئێستا ده‌ستی چینیشی له پشته‌وه به‌ستوه‌ته‌وه و زۆر ده‌مێکه‌یه که‌وتووه‌ته پێش هه‌موو وڵاته‌کانه‌وه و له ته‌نیا شتێک که پێش که‌وتووه له جیهاندا ئه‌وا ل سێداره‌دایه  ئه‌مه بۆ خه‌ڵکی ئێران جێگه‌ی داخ و په‌ژاره‌یه.

هه‌زاران که‌س له ئیران له ژێر سێداره‌دان و ته‌نیا 3000 که‌س له خه‌ڵکی ئه‌فغانستان حوکمی سێداره‌یان به سه‌ردا سه‌پاوه و چاوه‌رێ سێداره‌ن.

****************

 بۆ چاو پێکه‌وتن و خویندنه‌وه‌ی زیاتر سه‌باره‌ت به سیداره چاو له‌م سایتانه‌ی خواره‌وه بکه‌ن.

راپۆرتی فدراسیونی نیو نه‌ته‌وه‌یی کۆمه‌ڵگاکانی ماڤی مڕۆڤ

http://www.fidh.org/IMG/pdf/FIDH_LDDHI.pdf

  کارزاری هاوبه‌شی فدراسیونی نێو نه‌ته‌وه‌یی کۆمه ڵگاکانی ماڤی مڕۆڤ و گوزارشگه‌رانی به بێ سنوور له ئێران  ئازادی بۆ هه‌موو زیندانیانی سیاسی و مه‌ده‌نی له ئێران  

http://www.rsf-fidh-iran.org/?lang=fa

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در دوشنبه بیستم دی 1389  |
  یورگن هابرماس و پرسی دموکراسی

  ئاماده کردن  و نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

به بروای هابرماس،ناتوانین بیشارینه‌وه که جیهان شاهیدی شه‌ڕ و دڕنده‌ییه، به‌ڵام شه‌ڕ به‌شێکی ناراسته خۆیه له مڕۆڤیه‌ت و جێگه له سرشتی راسته‌قێنه‌ی. مرۆڤیه‌ت زۆر به جوانی ده‌توانێ به‌رهه‌می ناشرینی شه‌ڕ پاکه‌وه بکات و مرۆڤیه‌ت ده‌بێ بتوانێ بۆ تێگه‌یشتن له یه‌ک و بۆ چاره سه‌ری کێشه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی، تا به‌م جۆره کێشه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان چاره سه‌ر بکرێت.   یورگن هابرماس ئێستا یه‌کیکه له باشترین فه‌یله‌سووفه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی ئالمان، ئه‌و که له ئه‌ندامانی مه‌کته‌بی فرانکفورت به‌شی دووهه‌مه، یه‌کێکه له‌و که‌سانه‌ی که هێشتا سونه‌تی ئه‌ندیشه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی فرانکفورتی ڕاگرتووه و درێژه ده‌ری رێگه‌ی روانگه‌ی نه‌قدیه.  هابرماس له ساڵی 1929 له شاری دوسلدوف له دایک بووه و له بیست ساڵیدا ده‌ستی کردوه به خویندنی فه‌لسه‌فه و ده‌رووناسی و هه‌ر وه‌ها ئه‌ده‌بیاتی ئالمانی له زانکۆکانی گوتینگن، زوریخ و بن.  له ساڵی 1954 له زانکۆی هایدلبرگ وه‌ک ئوستاد ده‌ستی به کار کرد، له نێوان ساڵه‌کانی 1971 تا 1982 وه‌ک سه‌رۆکی ئه‌نستیتۆی ماکس پلانک ده‌ستی کرد به لێکۆلینه‌وه له سه‌ر کارتێکردنی زانست و فه‌ن له سه‌ر ژیانی رۆژانه‌ی کۆمه‌ڵگا، له ساڵی 1983 بۆ جارێکی تر ده‌ستی کرده‌وه به ده‌رس دانه‌وه له زانکۆی فرانکفۆرت.

  تا ئێستا هابرماس چه‌ندین خه‌ڵاتی  له بواری زانست و فه‌لسه‌ وه‌ک خه‌ڵاتی هگل، خه‌ڵاتی فروید و هه‌ر وه‌ها خه‌ڵاتی ئادرنوی وه‌رگرتوه، ده‌نگ و ئاوازه‌ی ناوی بووه هۆی ئه‌وه‌ی که چه‌ندین ساڵ له زانکۆی هارواردی ئه‌مریکا ده‌رس بڵیته‌وه، زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی به زوانی ئنگلیسی، فه‌رانسه و ته‌نانه‌ت چه‌ندین کاری به زوانی فارسی وه‌رگێردراوه و جێ په‌نجه‌ی بیر و ئه‌ندیشه‌ی ئه‌و له سه‌ر نووسینی زۆربه‌ی فه‌یله‌سووف و سیاسیه‌کان دیاره و له په‌ره‌سه‌ندندایه. زوانی فه‌لسه‌فه‌ی هابرماس، هه‌ر وه‌ک سونه‌تی فه‌یله‌سووفه‌کانی ئالمان پێچه لاو پێچه، به هه‌موو ئه‌مانه‌وه چه‌ندین کتێب  و چه‌ندین رساله و وتار بۆ ئه‌وه‌ی بتوانرێت زۆر به جوانی هابرماس بناسین نووسراوه.  ناو ئه‌و کتێبانه‌دا ده‌توانین ئاماژه بکه‌ین به ئاکسل هونت، توماس مک کارتی ناو ببه‌ین و هه‌ر وه‌ها گرنگترین کاره‌کانی هابرماس بریه‌تین له ناسین و هۆگر،سیاسه‌ت،هونه‌ر و دین، داهاتووی سروشتی مڕۆکان و گۆرانی ساختاری به‌ر بڵاوی گشتی و له خواره‌وه چاوێک ده‌که‌ین له ئه‌ندیشه‌ی سیاسی هابرماس.

 فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی یورگن هابرماس

یورگن هابرماس دوای رساله‌ی دوکتراکه‌ی  که له مه‌ڕ فه‌لسه‌فه‌ی شیله‌نگ بوو ده‌ستی کرد به نووسینی چه‌ندین وتاری فه‌رهه‌نگی، کۆمه‌ڵایه‌تی، فه‌لسه‌فی و سیاسی و هه‌ر وه‌ها چه‌ندین نووسینی‌تر له مه‌ڕ فه‌یله‌سووفه‌کانی پێش خۆی وه‌ک یاسپرس، هایدگر و بلوخ، به‌ڵام دوای نووسینی رساله‌ی ئوستادیه‌که‌ی به ناوی گۆرانی ساختاری په‌ره‌پێدانی گشتی بوو که به‌رد و بناغه‌ی خۆ ناسینی به جیهان ده‌ست پێ کرد.له‌م وتاره‌دا هابرماس، سیاسه‌ت، دروست بوونی بیر و ئه‌ندیشه‌ی گشتی له مه‌ڕ هه‌وه‌ڵێن رێگای دموکراسی بورژوازی تا دروست بوونی ده‌وڵه‌ت پێشکه‌وتووه‌کان ی به گشتی خسته به‌ر باس و لێکۆلینه‌وه. لێکدانه‌وه‌ی هابرماس له‌م بواره‌دا به گشتی خۆشباوه‌رانه نه‌بوو، ئه‌و زۆر به روونی ئه‌وه نیشان ده‌دات که زۆر به سانایی ده‌توانرێ بیری گشتی له مه‌ر ده‌سبه‌سه‌ر گرتنی کۆمه‌ڵگا و مودیریه‌تی سیاسی بدرێته ده‌ست مڕۆێکی دڕنده و هه‌موو شته مڕۆیه‌کان بخاته ژێر کارێگه‌ری خۆیه‌وه. په‌یوه‌ندی نێوان ده‌وڵه‌ت و شاڕۆمه‌ندانی کۆمه‌ڵگا، ده‌گه‌رێته‌وه بۆ ئه‌و باسه‌ی هابرماس له ناو وتاره‌که‌یدا. به بروای ئه‌و، له سه‌ره‌تادا، پێویستی به په‌ره‌پێدان به بازرگانی، په‌ره‌ی تۆند ده‌دات به بورژوازی و په‌یوه‌ندی هه‌لس و که‌وت له نێوان شاڕۆمه‌نداندا ده‌بێت  و بازرگانانچرکه به چرکه پێویستیان به راگه‌یاندن هه‌یه، ئه‌م بابه‌ته، به‌شی تایبه‌تی و تاکه که‌سی له به‌ین ده‌بات و په‌ره‌ ده‌دات به‌و ره‌واڵه و له به‌شێکی گه‌وره‌تردا خۆ ده‌نوێنی به‌م هۆیه راگه‌یاندنی ناو کۆمه‌ڵگا به هوێ به‌ربڵاوی و په‌ره‌دان به بازرگانی و سه‌نعه‌ت، ده‌بێته ئاکاری گشتی. ئه‌م بابه‌ته،  رۆژ به رۆژ پێویستی بازرگانان به راگه‌یاندن زۆرتر ده‌کات و ئه‌مه به‌شی تایبه‌تی  له به‌ین ده‌بات و  له به‌شێکی زۆر گه‌ره‌تردا ده‌کێشێت، هه‌ر به‌و هۆیه راگه‌یاندن له کۆمه‌ڵگادا به هۆی گه‌وره بوونه‌وه‌ی بازرگانی ، ده‌بێته شتێکی گشتی. ئه‌م باسه به هۆی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌سه‌ڵات له بواری بازرگانیدا په‌ره‌ی پێده‌درێت، چۆنکا ده‌سه‌ڵات ناچاره بۆ رێک و پێک کردنی پێوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری، نه ته‌نیا هه‌میشه به هۆی مالیاته‌وه به‌ڵکوو له رۆژ گه‌ڵ رۆژ ناچاره یاسای نوێ و پێچه لاو پێچی تر بدات. به بروای هابرماس ئه‌م بابه‌ته ده‌بێته هۆی خرد خوازی شاڕۆمه‌ندان و ئه‌وان ده‌کات به بینه‌رانی کارامه و لێهاتوو،  ده‌توانن له مه‌ڕ ئه‌و یاسا و رێسایانه‌ی ده‌سه‌ڵات له مه‌ڕ بازرگانی  به‌ر باس و لێکۆلینه‌وه و ئه‌گه‌ر پێویست بیت ده‌توانن دژایه‌تی ئه‌و یاسایه بکه‌ن. خه‌ڵک هه‌میشه چاوه‌روانن که ده‌سه‌ڵات ئه‌و کارانه‌ی که ده‌یکایت بۆیان ڕاڤه کات، ئه‌وان له رێگه‌ی عقلانیه‌وه ماڤه‌کانی خۆیان وه‌رده‌گرن  ئه‌مه‌ش به‌و مانا دێت که ئێتر ده‌سه‌ڵاته‌کان ناتوانن ده‌ست بده‌ن به میلیتاریزه کردنی شاره‌کان و ....   به‌ڵکوو ده‌سه‌ڵات ناچاره به قسه و وتووێژ قسه‌کانی خۆی بۆ خه‌ڵک روون بکاته‌وه و ئه‌وان ته‌نیا له‌و رێگه‌وه ده‌توانن مه‌شروعیه‌ت بده‌ن به ده‌سه‌ڵاتی خۆیان. به بروای هابرماس، له دموکراسیه بورژوازیه‌کاندا، ئه‌و ئه‌رکه هه‌میشه له لایه‌ن ده‌سه‌لاتی مۆته‌که لێدراوه‌وه ده‌درێت که ده‌سه‌ڵاتێکی ناو خاڵی و پووچه ، چۆنکا سیستمی سیاسی ئه‌و جۆره‌ی که ده‌بی، ناتونێ کۆبوونه‌وه‌ێک بێت بۆ باسه بیرمه‌ندیه‌ سیاسیه‌کان ، به‌ڵکوو ته‌نیا ده‌بێته ڕێکخراو له مه‌ر حزبه‌کان که سیاسه‌ت به جۆرێک له سیرکی هه ڵبژاردن له خۆدا گۆم ده‌کات. ئه‌و سیرکه‌ی که گرنگترین ئه‌رکی ئه‌وه‌یه که خه‌ڵک به‌ره‌و لای خۆی ڕاکێشێت ئه‌و  حزبانه‌ی که  روون و دیاریان نیه و هههمێشه له ژێر په‌رده‌ێکی نارووندان.به‌ڵام هۆگری خه‌ڵک به‌م حزب یان ئه‌و حزب، ده‌مێکه بۆه‌ته هۆی ئحساسی و و زۆرتر بووه به ناسنامه‌ی تاکه که‌سی تا هه‌ڵبژاردنێکی له رووی عه‌قلانیه‌تی سیاسی. ئه‌گه‌ر چی هابرماس ئه‌وه ده‌ڵێت که ئه‌م سیستمه له‌و رووه‌وه ده‌توانێ سه‌رکه‌وتوو بێت که ده‌سه‌ڵات بتوانێ به باشتر کردنی ژیانی خه‌ڵک مشروعیه‌ت بدات به خۆی ئه‌ینا زۆر زوو له مشروعیه‌ت ده‌که‌وێ و له راستیدا بتوانێ خۆی وه‌ک ده‌وڵه‌تی تامین به جیهان بناسێنێت.

  به‌م جۆره رۆحیه‌ی مه‌سره‌ف کردن له لای شاڕۆمه‌ندان، جێگه‌ی به‌شداریکردنی سیاسی ده‌گرێته‌وه، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات ته‌نیا وه‌ک تامین بێته سه‌ر کار ئه‌وا ناتوانێ باسه عه‌قلانیه‌کانی بخاته به‌ر باس و لێکۆلینه‌وه، له قه‌یرانه ئابووریه‌کان باردۆخی ناڵه‌باری ده‌سه‌ڵات زۆر به روونی ده‌رده‌که‌وێت و ئه‌م باردۆخه یه‌خه‌ی حزبه سیاسیه‌کانیش ده‌گرێت.له راستیدا قه‌یرانی ئابووری هه‌میشه ده‌بێته ته‌نگه‌ژه بۆ حزبه‌سیاسیه‌کان و هه‌ر وه‌ک له سه‌ره‌وه بۆ ده‌سه‌ڵات ئاماژه‌مان پێکرد ده‌بێت، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که هه‌میشه خۆی وه‌ک ناوه‌ندی ئه‌ندیشه زانیوه ئه‌گه‌ر بێتوو نه‌توانێ ئه‌و قه‌یرانه بخاته ژێر رکێفی خۆیه‌وه ئه‌وا بوونی ده‌که‌وێته مه‌ترسیه‌وه و له م نێوه‌دا شاڕۆمه‌ندان ده‌رژێنه سه‌ر شه‌قامه‌کان و دژ به حزب و ده‌سه‌ڵاته‌کان. مه‌ترسی ئه‌و فه‌زایه که‌س ناتوانێ بڵێت چی به سه‌ر دێر، به‌ڵام رۆحیه‌ی دابه‌زیوی خه‌ڵک له سیاسه‌ت هه‌میشه ئه‌و مه‌ودا دروست ده‌کات که دیکتاتۆری و تاک خوازی سێبه‌ری نگریسی خۆی به سه‌ر وڵاتدا بکێشێت. له نووسینه سه‌ره‌تایه‌کانی هابرماس، هۆکاری بنه‌ره‌تی ئه‌و پرسه له چوارچێوه‌ی ئابووری هه‌ست ده‌کرێت، به‌ڵام له به‌رهه‌مه دوایه‌کانیدا ، لێکدانه‌وه‌ی ئه‌و له سه‌ر ئه‌م پرسه زۆر قووڵ‌تر ده‌بێت. به هه‌موو ئه‌مانه‌و ته‌نیا یه‌ک شت وه‌ک ناوه‌ند له نێو قسه‌کانی هابرماسدا ده‌مێنێته‌وه و ئه‌ویش قه‌یرانی ئه‌مه‌گداری شاڕۆمه‌ندانه سه‌باره‌ت به ده‌سه‌ڵات که خۆی وه‌ک قه‌یران بۆ به‌شداری سیاسی شاڕۆمه‌ندان ده‌رۆێنێت. له‌م رووه‌وه مه‌شروعیه‌ت یا نه‌بوونی مه‌شروعیه‌ت، ئه‌وه‌یه که شاڕۆمه‌ندان ئه‌و مه‌شروعیه‌ت یا نه‌بوونی مه‌شروعیه‌ت ده‌ده‌ن به ده‌سه‌ڵات و هه‌ر بۆیه ده‌سه‌ڵاته‌کان ده‌بێت بریار و ئه‌و یاسایانه‌ی که خۆیان ده‌یده‌ن که بخرێته به‌ر باس و لێکۆلینه‌وه‌ی شاڕۆمه‌ندان. یورگن هابرماس له فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی خۆیدا، ده‌یه‌وێ ده‌سکه‌وته رۆشنگه‌ریه‌کانی ڕابگرێت، ئه‌و سیاسی بوونی هه‌لس و که‌وتی کۆمه‌ڵایه‌تی، به مانای ئه‌وه‌ی که مارکس به بێ لێک که‌وتنی چین و توێژه‌کان به سه‌رابی ده‌زانی.

 سه‌رچاوه‌کان :

به‌هرام مه‌حیی  : یورگن هابرماس و بررسی دموکراسی

فرانتس نویمان

ئریک فروم

ماری یه‌هودا

و خویندنه‌وه‌ی چه‌ندین وتاری تر له سه‌ر یورگن هابرماس

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در پنجشنبه شانزدهم دی 1389  |
  کوردستان و سێداره و دوایین نامه‌‌کان

نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 رژێم له کوردستان ده‌ستی داوه‌ته گرتن و راوه‌دوونانی خه‌لکی مه‌ده‌نی و رۆژنامه‌وان و سیاسیه‌کان و هه‌ر که‌س به تۆزێ جیا له‌وان بیر بکاته‌وه و زۆر زوو تۆمه‌تێک ده‌خاته پاڵیان و حوکمی سێداره ده‌سه‌پێنێت به سه‌ریاندا و ئێمه هه‌ر رۆژه له کوردستان چاوه روانی له سێداره دانی ئازیزه‌کانمانین و له‌م ناوه‌دا یه‌کریزی خه‌ڵکی کوردستان بووه به مۆته‌که‌ی ترس و ناخی رژێمی هێناوه‌ته له‌رێنه‌وه و رژێمی خستوه‌ته ناو دڵه‌ڕاوکێ و هه‌ر له‌و په‌یوه‌نده‌دا رژێم بۆ تۆقاندنی خه‌ڵکی کوردستان بۆ جارێکی‌تر له کوردستان ده‌ستی داوه‌ته کۆشتاری لاوان و به بێ ئه‌وه‌ی بیر له شتێک بکاته‌وه ده‌ستووری تیری داوه به هه‌موو هێزه‌کانی و هه‌ر وه‌ک ئه‌و کاره‌ساته‌ی ناو شاری سنه که رووی دا و هێزه سه‌رکوتگه‌ره‌کان به بێ بیر کردنه‌وه ته‌قه‌یان له خه‌ڵک کردو و مێر منداڵێکیان به تۆندی بریندار کرد یان رووداوه‌کانی سه‌ر سنوور که رۆژ نیه لاوێکی کورد نه‌بێته قۆربانی سیاسه‌ته چه‌په‌ڵه‌کانی رژێم.

 دوایین نامه‌ی ئه‌و زیندانیه سیاسیانه‌ی که به بێ دادگاێکی روون و له ژێر ئه‌شکه‌نجه‌ی ئیتلاعات ناچار بوون دیان به شتێکدا بنێن که هیچ کات نه‌یانکردوه و به ناچاری ئه‌وه‌ی که ئه‌شکه‌نجه‌گه‌ره‌کان پێیان خۆشه ده‌بێ ئێمزا بکه‌ن  و دادگای نا شۆرشی رژێمی کۆماری ئیسلامیش که خۆی داره ده‌ستی ئیداره‌ی ئیتلاعتی رژێمه به بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌و شتانه بکاته‌وه زۆر زوو حوکمێکی سێداره ده‌سه‌پێنێت به سه‌ر زیندانی سیاسی کوردا و ئه‌وا هه‌ر رۆژه دوایین نامه‌ی یه‌کێک له‌و ئازیزانه ده‌بینین که وه‌ک مالئاوایی و بۆ یادگار له خۆیان بۆ ئێمه‌ی به یادگار به جێ دێڵن.

  وڵاتی سێداره  کوردستانی کردوه‌ته گۆرستانی ئه‌وانه‌ی که وه‌ک رژێمی کۆماری ئیسلامی بیر ناکه‌نه‌وه و و به بیری ئازادیخوازانه گۆچ کراون و زیاتر له سێ ده‌یه یه‌ رژێمی کۆماری ئیسلامی له کوردستان ترۆر و داری سێداره‌ی چه‌قاندوه و هه‌ر به سه‌ر پاوویه و ئێستاش دوای سی ساڵ که به سه‌ر کۆشتاره‌کانی خالخالی له کوردستان تێده‌په‌رێت یان کۆشتاره‌کانی ساڵی 1367 که دوای خاوه‌رانی تاران کوردستانیشی گرته‌وه به تایبه‌تی ورمێ که ته‌نیا له ورمێ زیاتر له 1000 که‌س  سێداره دران و هه‌ر وه‌ها دوای کاره‌ساته‌که‌ی خالخالت ته‌نیا له کوردستان تا ساڵی 1370 زیاتر له 800 که‌س له سێداره دراون و ئه‌وا له‌م دوو سێ ساڵه‌دا رژێم جار ێکی‌تر ده‌ستی داوه‌ته سێداره‌ی لاوانی کورد و رۆژ نیه ئێمه چاوه‌روانی دوایین نامه‌ ی زیندانێکی سیاسی کورد نه‌بین رۆژ نیه دڵی داێکێک نه‌سووتێ.

 ئه‌گه‌ر چی ئه‌م سێدارانه ته‌نیا جنایه‌تی رژێمی کۆماری ئیسلامی نیه و نه‌بووه له کوردستان، به‌ڵکوو ئه‌گه‌ر زۆر به وردی کالبد شکافی ئه‌و ده‌ورانه و ئێستا بکه‌ین ده‌توانین ئاماژه به چه‌ندین جنایه‌تی‌تری رژێم بکه‌ین له کوردستان و بۆ نموونه کوشتنی لاوانی کورد به بێ هیچ دادگاێیک و ڕاکێشانیان به پشت ماشینه‌ نیزامیه‌کانه‌وه یا سه‌ربرینی هێزێکی پاسداری خۆیان له پاوه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ستی خه‌ڵک بریندار بکه‌ن و بڵێن به‌ڵێ ئه‌م کاری پێشمه‌رگه‌یه و هه‌ر دوا به دوای ئه‌وه بوو که خومینی فه‌رمانی جیهادی بۆ سه‌ر کو سادر کرد و دوا به دوای ئه‌و فه‌رمانه کاره‌ساتی قارنێ و قه‌ڵاتان روویدا و هه‌ر وه‌ها ده‌یان کاره‌ساتی‌تر که ده‌توانین ئاماژه به سووتانی ئاوایه‌کان و سه‌ربرینی ته‌نانه‌ت منداڵی ناو بێشکه‌ش بکه‌ین وهه‌ر چه‌ن ئامارێکی زۆر ده‌قیق له‌م هه‌موو جنایه‌تانه‌ی رژێم له به‌‌ر ده‌ستدا نیه، به‌ڵام ئاماره فه‌رمی و نافه‌رمیه‌کان باس له کوشتی زیاتر له هه‌زاران که‌س ده‌که‌ن له کوردستان و زیاتر له 25000 که‌س تا ئێستا له لایه‌ن رژێمه‌وه کوژراونو زۆربه‌یان خراونه‌ته نێو گۆڕه به کۆمه‌ڵه‌کان .

 له درێژه‌ی ئه‌م سیاسه‌ته‌دا ئێستا رژێم بۆ جارێکی‌تر کوردستانی کردوه‌ته گۆرستانی سێداره و ده‌یان لاوی کوردی له سێداره داوه به بێ ئه‌وه‌ی ته‌نیا چکۆڵه‌ترین به‌ڵگه‌ێکیان به ده‌سته‌وه بێت و هه‌موو به‌ڵگه‌ی ئه‌وان قسه‌ی بێ مانا و بێ به‌ڵگه‌ی ئیتلاعاته که ئه‌ویش به هۆی ئه‌شکه‌نجه و له ژێر باردۆخێکی زۆر ناڵه‌باردا له‌و لاوانه سه‌ندراوه که بۆ نموونه و من زۆر به دڵنیائیه‌وه ئه‌وه ده‌ڵێم که زۆربه‌ی ئه‌و دیانپیانانه به هۆی لێدانی ده‌رزی و ....  

بووه که ئه‌و جۆره دیانپیانانه له هیچ کوێ جیهاندا و بۆ هیچ یاساێک قه‌بووڵ نیه ته‌نیا له وڵاته دیکتاتۆره‌کاندا به‌و جۆر هه‌لس و که‌وت ده‌که‌ن و ئه‌و جۆره دیانپیانانه‌یان قه‌بووڵه و ئه‌مڕۆکه زیاتر له 17 لاوی کورد له ژێر مه‌ترسی جێ به جێکردنی حوکمه‌کانیانن.

لێره‌دا ئاماژه به نای ئه‌و زیندانیه سیاسیانه ده‌که‌م که حوکمی سێداره‌یان به سه‌ردا سه‌پاوه و له نێو سایاچاڵه‌کانی رژێم چاوه ڕێی جێ به جێ حوکمه‌کانیان .

 حه‌بیب له‌تیفی، زه‌ینه‌ب جه‌لالیان. حه‌بیب الله گوڵ په‌ری پوور، ره‌شید ئاخکه‌ندی، شێرکۆ معارفی، مسته‌فا سه‌لیمی ، روسته‌م ئه‌رکیا، حسه‌ین خزری، ئه‌نوه‌ر روسته‌می ، سه‌ید جه‌ماڵ محه‌ممه‌دی ، سه‌ید سامی حسه‌ینی ، عه‌زیز محه‌ممه‌د زاده، حه‌سه‌ن تالعی، عبدالله سه‌روریان، زانیار مورادی، لوقمان مورادی.

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در پنجشنبه شانزدهم دی 1389  |
 وڵاتی سێداره ومۆته‌که‌ی خه‌وتوو له ئێران

 نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 رژێمی کۆماری ئیسلامی هه‌موو شتێکی کردوه به ئه‌منیه‌تی و هه‌ر جووڵانه‌وه‌ێک به هۆی ڕاگرتنی ئه‌منیه‌تی شاڕۆمه‌ندان سه‌رکوت ده‌کات و هه‌ر به‌و هۆیه ده‌ستی داوه‌ته کوشتاری خه‌ڵکی مه‌ده‌نی و هه‌ر وه‌ها ته‌قه کردن که دژ به‌رانین له نێو شه‌قامه‌کاندا بووه به سیاسه‌تی سه‌ره‌کی رژێمی تاران و ئه‌مه بۆه‌ته مه‌ترسێک بۆ سه‌ر سیاسیه کان و رۆژنامه‌وانان.

له‌م باردۆخه ناڵه‌باره‌ که ئێران بۆه‌ته وڵاتی سێداره ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی کۆماری ئیسلامی له خه‌ونی خۆیاندا وا ده‌زانن چاکسازی ئابووریان کردوه و زوو زوو راده‌گه‌ێنن که ، به‌ڵێ سووبسیده‌کان به سه‌رکه‌وتوویی جێ به جێکراوه و هیچ کێشه‌ێکیش نه‌هاتوه‌ته پێش، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که راستیه ئه‌م به‌رنامه‌ی سووبسیده نه‌ک سه‌رکه‌وتوو نه‌بوه به‌ڵکوو فشارێکی زۆریشی بۆ خه‌ڵک هێناوه وتا ئێستا هیچ که‌ش له خه‌ڵکی ئێران ره‌زامه‌ندیان له مه‌ڕ سووبسیده‌کان ده‌رنه‌بریوه و ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنج وتێرامانه له وڵاته ئوروپاییه‌کان کاتێ پرۆژه‌ێکی به سه‌رکه‌وتوویی ناوزه‌د ده‌کرێت که خه‌ڵکه‌که‌یان له ڕاپرسیدا بڵێن که ئه‌و پرۆژه چه‌نیک سه‌رکه‌وتوو بووه و هه‌ر له‌و په‌یوه‌نده‌دا بۆ ڕاپرسێک له کوردستان من زیاتر له گه‌ڵ 100 که‌س له قشره جیا جیا کانی کوردستان کردوه و به گشتی له‌م باردۆخه نارازین و ته‌نانه‌ت یه‌ک که‌سیان نه‌یانوت که  خه‌ڵک خۆشتر بووه و هه‌موو زۆر به ڕاشکاوانه وتیان فشارێکی زۆر زیاتر له جاران که‌وتووه‌ته سه‌ر شانمان و ئێستا زۆربه‌مان بێکار بووین هه‌ر له‌م ماوه کۆرته‌دا ، یا فرۆشمان له چاو جاران زۆر هاتوه‌ته خواره‌وه.

له‌م سه‌ر وبه‌نده‌دا و به پێی ئه‌و هه‌واڵانه‌ی که له کوردستان و تارانه‌وه دێت و ده‌یبیستین ده‌سه‌ڵاتی رژێمی کۆماری ئیسلامی له سێبه‌ری سێداره‌دا ده‌ژێ و هه‌ر به‌و هۆیه ده‌ستی داوه‌ته زیندان و سێداره و ئه‌شکه‌نجه و به زۆر لێکردن له خه‌ڵکی بێده‌سه‌ڵات ده‌یه‌وێ هه‌موو شت له رێگه‌ێ میلیتاریزه کردن و ....

به‌رێوه ببات و هه‌موو ئه‌م سیاسه‌ته هه‌ڵانه بۆه‌ته هۆی ئه‌وه‌ی که خه‌ڵک ساڵێکی پڕ له دڵه ڕاوکی و ترس و ڕاپه‌رین و ساڵیکی پڕ له نه‌یامه‌تی به‌رێته سه‌ر و ئێستاش هه‌ر له نێو ئه‌و دڵه‌ڕاوکێدا ده‌ژین وبه وته‌ی گۆڤاری اکونومیستی له‌نده‌ن که له دوایین ژماره‌ی خۆیدا وتارێکی بڵاو کرده‌وه سه‌باره‌ت به رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست و له‌و وتاره‌دا ده‌ڵیت: سێبه‌ری شه‌ر به هه‌موو ناخۆشیه‌کانیه‌وه باڵی کێشاوه به سه‌ر ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا و شه‌ڕێکی ده‌سته و یه‌خه له رێدایه له نێوان ئه‌مریکا و ئیسراییل و ئێران و هه‌ر وه‌ها شه‌ڕی نێوان عه‌ره‌ب و ئیسراییل و هه‌ر به پێی وته‌ی ئه‌و گۆڤاره رژێمی تاران زیاتر له 50000 مووشه‌کی داوه به حزب الله و ئه‌و تاقمه ترۆریسته‌ش ئێستا زۆر به سانایی ده‌توانێت که دڵی شاره‌کانی ئیسراییل بکاته ئامانجی هێرشه چه‌کداره‌نه‌ی خۆی و له وه‌ها کرده‌وه‌ێکدا به دڵنیاییه‌وه ئیسراییلیش بێده‌نگ نابێت و ئیسراییلیش به هه‌موو هێزیه‌وه هێرش ده‌کاته سه‌ر فلستین و ئه‌و کات سووریه و ئێرانیش دێنه ناو کایه‌که‌وه و ئێتر هیچ که‌س ناتوانێت به‌ر بگرێت به شه‌رێکی نه‌خوازراو که هه‌موو ره‌گ و ریشه‌ی ئه‌م ئاژاوانه رژێمی تارانه.

ئه‌گه‌ر چی به هۆی ئه‌وه‌ی له هه‌ر کاردانه‌وه‌ێکی توند و تیژییدا له ناوچه‌که ئه‌وه ته‌نیا خه‌ڵکی ئێرانه که زه‌ره‌ر مه‌ندی راسته‌قینه‌ی ئه‌م گه‌مه سیاسیه‌ن و رژێم که به هۆی دڵه ڕاوکێ له‌و باردپخه ناڵه‌باره‌ی خۆی که هه‌یه‌تی له ناوه‌وه ده‌ستی داوه‌ته له سێداره دانی لاوان و له‌م دوو ساڵه‌ی ڕابردوودا زیاتر له 1000 که‌س له سێداره دراون و به ده‌یان هه‌زار که‌سیش له نێو زیندانه‌کانی رژێمی کۆماری ئیسلامیدان و هه‌ر چه‌ن هه‌موو ئه‌م سیاسه‌تانه له کوردستان به رێژه‌ێکی زۆر زیاتر له هه‌موو شوێنه‌کانی‌تری ئێران زیاتره و هه‌ر ئێستا 17 لاوی سیاسی ورۆشنفکری کوردستان ته‌نیا و ته‌نیا به هۆی بیری جیاواز له زیندانه‌کانی رژێمی کۆماری ئیسلامی چاوه‌رێ سێداره‌ن و له هه‌موو شاره‌کانی ناو زیندان پڕن له لاوانی شۆرشگێری کوردستان که به زیندانی درێژ ماوه مه‌حکووم کراون به بێ ئه‌وه‌ی ئه‌م که‌سانه دادگایی کرابێتن یان وه‌کیلیان بووبێت و ئه‌م لاوانه له چکۆڵه‌ترین ماڤی مرۆڤ بێ به‌شن.

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در چهارشنبه پانزدهم دی 1389  |
 قه‌یرانی ده‌ سه‌ڵات ، گه‌ماڕۆکان ، بێکاری له ئیران

 نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 غۆڵام حۆسین ئیلهام  ره‌فسه‌نجانی به پشتیوانی کردن ئوپزسیون تاوانبار کرد و وتی هاشمی ره‌فسه‌نجانی بووه به پشت و په‌نای مووسه‌وی و که‌رۆبی و به هه‌موو هێز و توانایه‌وه پشتگیریان لێده‌کات و هه‌ر وه‌ها وتیشی که سه‌رۆکی فتنه‌گه‌ران خۆدی ره‌فسه‌نجانیه و ده‌بێ ئه‌مانه دادگایی بکرێن و ئه‌گه‌ر ره‌فسه‌نجانی نه‌بێت ئه‌وا هیچ کات خاته‌می و مووسه‌وی ناتوانن به‌ره پێک بهێنن و ئێستا خاته‌می دێت و چه‌ند ماده‌ێک ده‌دات به حکومه‌ت که ئێمه به‌و مه‌رجانه  به‌شداری له حکومه‌تی داهاتوودا ده‌که‌ین و ئێتر ئه‌و ئه‌وه نازانێ که تاریخ مه‌سره‌فی ئه‌وان ته‌واو بووه وئه‌وان بوون که دوای هه‌ڵبژاردنه‌کان ئێرانیان تووشی ئه‌م قه‌یرانه کرد، ده‌بێ ئه‌وان دادگایی بکرێن.

  شه‌ڕی ده‌سه‌ڵات له ئێران به‌ره‌و قۆڵتر بوون ده‌چێت و  هه‌ر وه‌ها که ده‌زانین هه‌واڵێک بڵاو کراوه‌ته‌وه که گوایه خامنه‌یی سه‌ره‌تانی هه‌یه و زۆری نه‌ماوه تیا بچێت،  هه‌ر بۆیه ئێستا ده‌بێ چاوه‌روانی قووڵتر بوونه‌وه‌ی کێشه‌کانی ناو ده‌سه‌ڵات بین .

ئه‌حمه‌دی نژاد 14 مشاوری خۆی  له سه‌ر کار لابرد به بێ ئه‌وه‌ی ته‌نیا یه‌ک وشه‌ش  بۆ راگه‌یاندنه‌کان بڵێت  و هه‌ر چه‌ن هه‌موو ئه‌مانه ده‌گه‌رێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی که ئه‌حمه‌دی نژاد تووشی ده‌یان قه‌رانی ناو خۆیی و ده‌رکی بووه، بۆ نموونه ناڕه‌زایه‌تی زیاتری ئوپزسیون له حکومه‌ت و پرسی ده‌سه‌ڵات  و هه‌ر وه‌ها ئه‌گه‌ری لێدانی بنکه ناوکیه‌کانی ئێران له لایه‌ن ئیسراییل و ئه‌مریکاوه و هه‌ر وه‌ها چه‌ندین ته‌نگه‌ژه‌ی تر که له نێوان ئه‌حمه‌دی نژاد و ولایه‌تی فه‌قێی ئه‌ وڵاته هاتوه‌ته ئاراوه و له لاێکی که‌شه‌وه قه‌یرانی ئابووری و لابردنی سووبسیده‌کان ، ئه‌حمه‌دی نژاد و هاورێکانی ناچار کردوه په‌ڕه بده‌ن به کێشه‌کانی ناو ده‌سه‌ڵات و هه‌ر به‌و هۆیه هیرش ده‌که‌نه سه‌ر مووسه‌وی و که‌رۆبی و ئێستاش نۆره‌ی ره‌فسه‌نجانیه و به‌م هات و هۆیانه ده‌یانه‌وێت بیری خه‌ڵکی ئێران له نه‌مانی سووبسید به‌ره‌و کێشه‌کانی ناو ده‌سه‌ڵات ڕابکێشن و ئه‌حمه‌دی نژاد و هاورێکانی ده‌یانه‌وێت به تیرێک دوو نیشانه بپێکن.

ئه‌گه‌ر چی هه‌موو ئه‌م کێشانه به‌ڕۆکی ده‌وڵه‌تی ئه‌حمه‌دی نژادی گرتووه و به بروای من له چاره سه‌ر کردنی ئه‌م پرسانه‌دا ماوه‌ته‌وه هه‌ر بۆیه ده‌ستی داوه‌ته گۆرێنی کادره‌کانی خۆی وئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌مانه له لاێکه‌وه دابنین ،  کێشه‌ێکی گه‌وره‌تر که ده‌بێ ده‌وڵه‌تی ئه‌حمه‌دی نژاد له گه ڵیا ده‌ست و یه‌خه نه‌رم بکات پرسی بێکاریه و ئێستا زیاتر له 30% ی خه‌لکی ئێران بێکارن و هه‌ر چه‌ن ئه‌م رێژه رێژه‌ی ژنانی تێدا نیه، به‌ڵام ئه‌م رێژه رۆژ له گه‌ڵ رۆژ روو له زیاد بووندایه و هه‌ر دوای ئازاد کردنی سووبسید له لایه‌ن رژێمه‌وه ئه‌وا رێژه‌ی بێکاری به شێوه‌ێکی چاوه‌روان نه‌کراو هه‌ڵکشانی به خۆوه دێ و بۆ نموونه خه‌ڵکێکی زۆر له ئێران نانه ورده‌که‌یان ده‌فرۆشت و به ڵام به هۆی ئه‌وه‌ی که ئێستا خه‌لک که‌ڵک له هه‌موو نانه‌که وه‌رده‌گرن و ئه‌وا ئه‌و کۆمه‌ڵه خه‌ڵکه بێکار بوون ، یان بۆ نموونه نانواخانه‌ێک له تاران وتبووی من له رۆژێکدا 40 ته‌خته نانم ده‌فرۆشت به‌ڵام هه‌ر دوای ئازاد بوونی سووبسید ئه‌و رێژه‌ی فرۆشه‌ی بۆ 4 ته‌خته دابه‌زیوه و ئه‌مه ته‌نیا بۆ نان بوو وئه‌گه‌ر باسی به‌نزین و برق و ته‌له‌فوون بکه‌م ئه‌وا لێره‌دا و له‌م باسه‌دا جێگه‌ی نابێته‌وه و ده‌بێ له باسێکی تایبه‌تدا و زۆر به وردی لێکۆڵێنه‌وه‌ی له سه‌ر بکرێت.

هه‌موو ئه‌مانه ئه‌وه ده‌گه‌ێنێ که خه‌لکی ئێران ناچارن به‌وه‌ی که ده‌ست بگرن به هه موو شتێکیانه‌وه تا تووشی کێشه‌ی جدی‌تر نه‌بنه‌وه و هه‌موو ئه‌مانه ده‌ستکه‌وتی سیاسه‌تی هه‌له‌ی رژێمی خامنه‌یی و ئه‌حمه‌دی نژاد و ....

هۆکاری ئه‌م بێکریانه ته‌نیا سووبسید نیه به‌ڵکوو برێکی به‌رچاوی ده‌گه‌رێته‌وه بۆ گه‌ماڕۆکان و هه‌ر ئێستا زۆربه‌ی کارگه‌کانی ئێران داخراون و یان ناتونن پووڵی کرێکاره‌کانیان بده‌ن و ئه‌و ته‌کنولوژیا پێویسته‌ی که ده‌بوو به رۆژ بکراێت ئێستا ناکرێت و هه‌ر بۆیه به‌رهه‌می چاوه‌روان کراو له نێو کارگه‌کانی ئێران به‌دی ناێت ، هه‌ر بۆیه خاوه‌ن کارگه‌کان ناچارن به که‌م کردنه‌وه‌ی رێژه‌ی کرێکاره‌کان یا داخستنی کارگه‌کان.

ئێستا هه‌موو ئه‌مانه بوونه‌ته ته‌گه‌ره له به‌رده‌م ئه‌حمه‌دی نژادا و ئه‌و بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رپۆشێک بۆ شکه‌سته‌کانی دابنێت و هه‌موو کاره‌کانی وه‌ک سه‌رکه‌وتن نیشان بدات ئه‌وا ده‌ستی داوه‌ته گۆرینی ئه‌م وه‌زیر یا مشاوره‌کانی و یان ژێر ده‌سته‌کانی هه‌ر رۆژه و به جۆرێک راگه‌یاندن ده‌ده‌ن و باس له کێشه‌کانی ناو ده‌سه‌ڵات ده‌که‌ن که ئه‌م باس ورووژاندنانه ده‌بێته هۆی رازیی بوونی خامنه‌یی له ئه‌حمه‌دی نژاد و کێشه‌ی زیاتری ناو باڵه‌کانی رژێمی حکومه‌تی کۆماری ئیسلامی ، ئه‌م سیاسه‌ته‌ی ئه‌حمه‌دی نژاد رێک سیاسه‌تی شا وه‌بیر ده‌هێنیته‌وه و ئه‌ویش له دو ساڵه‌کانی ته‌منی نگریسی حکومه‌ته‌که‌ی زۆر زوو سه‌رۆک وه‌زیران و وه‌زیره‌کانی ده‌گۆرێ.

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در سه شنبه چهاردهم دی 1389  |
 ئچ ئای وی (ئایدز)

نووسینی : محه‌ممه‌د حه‌کیمی

رۆژانه و به هۆی به‌ربڵاوی خانه تیمیه‌کان ( خانه تیمی به‌و ماڵانه ده‌وترێ که چه‌ند ئافره‌تێکی سوزانی کاری تێ ده‌که‌ن ) له ئێران چه‌ند که‌س تووشی نه‌خۆشی ئایدز ده‌بن و ئه‌وان به بێ ئه‌وه‌ی بزانن تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه بوون و هه‌ڵگری ویرووسی ئچ ئای وین که‌سی‌تر تووشی نه‌خۆشی ئایدز ده‌که‌ن و ئه‌مڕۆکه به هه‌زاران که‌س له ئێران تووشی نه‌خۆشی ئایدز بوون به بێ ئه‌وه‌ی رێگه چاره‌سه‌رێکیان ببێت له ئێران.

سیاسه‌تی هه‌له‌ی رژێمی کۆماری ئیسلامی بۆ ناسینی ئه‌م ویرووسه له ئێران بۆه‌ته هۆی تێوه گڵانی خه‌ڵک و هه‌ر ئه‌م سیاسه‌ته هه‌له بۆه‌ته هۆی دروست بوونی سه‌دان و هه‌زاران خانه تیمی به تایبه‌تی له شاره گه‌وره‌کان و له‌و خانووانه ژنانی له‌ش فرۆش خه‌رێکی له‌س فرۆشین و ئه‌م دیارده‌یه گه‌وره‌ترین مه‌ترسیه بۆ سه‌ر لاوان، لاوان به هۆی گه‌نجیه‌تی زۆر زوو تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه و هه‌ر وه‌ها ماده‌سڕکه‌ره‌کان ده‌بن.

به پێی ئاماره‌کانی رژێمی کۆماری ئیسلامی رێژه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی له رێگه‌ی جنسیه‌وه ( پێوه‌ندی نێوان ژن و پیاو) تووشی ویرووسی ئایدز بوون رۆژ له گه‌ڵ رۆژ زیاتر ده‌بن، هه‌ر له‌و په‌یوه‌نده‌دا مه‌حبووبه حاج عه‌بدوالباقی رۆژی دووشه‌ممه له وتووێژێکدا له گه‌ڵ هه‌واڵنێری فارس کردی وتی: زیاتر له سێبه‌ش له تووشبووان به وایروسی ئایدز له ئێران له رێگه‌ی جنسیه‌وه تووشی ئه‌م ویرووسه بوون ئه‌و که سه‌رۆکی نه‌خۆشخانه‌ی خومینی شآری تارانه به ئاماژه به ئه و ئامارانه‌ی که له نه‌خۆشخانه‌کانه‌وه دڕاون زۆرتوین رێژه له رێگه‌ی جنسیه‌وه تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه بوون و زۆربه‌ی رێژه‌که‌ش ل  پێک هاتووه و هه‌ر وه‌ها له رێگه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی که گیروده‌ی ماده سڕکه‌ره‌کان بوون و به هۆی ته‌زریقه‌وه تووش بوون و ئه‌وانیش به هۆی پێوه‌ندی جنسی له گه‌ڵ خاو خێزانیانه‌وه تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه بوون.

به پێی دوایین ئاماره‌کانی ته‌ندوروستی رژێمی ئێران که تا ساڵی 1388 دڕاوه‌ته ده‌ره‌وه 20133 که‌س گێروده‌ی نه‌خۆشی ئایدز بوون که‌ئه‌م ئاماره زۆر ده‌قیق نیه و رێژه‌ێکی زۆر زیاتره له‌و ئامارانه‌ی که حکومه‌ت بڵاوی ده‌کانته‌وه  چۆنکا خه‌ڵکێکی زیاتر تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ن و ناوێرن یان هێشتا نه‌خۆشیه‌که‌یان نه‌دیشتوه‌ته ئه‌و ئاسته‌ی که هه‌ستی پێ بکه‌ن و بچن بۆ نه‌خۆشخانه‌کان و تا ئێستاش زیاتر له 3409 که‌سێش گیانیان له ده‌ست داوه.

 له راستیدا له ئێران به هۆی ئه‌وه‌ی که خه‌ڵک له ئابروو چوون ده‌ترسن زۆر که‌م ده‌چن بۆ نه‌خۆشخانه و  هه‌ر ئه‌مه بۆته هۆی ئه‌وه‌ی که ویرووسی ئایدز ببێت به یه‌که‌مین سه‌رچاوه‌ی تێوه گڵانی خه‌ڵک به‌و نه‌خۆشیه ،  ئه‌گه‌ر چی  له هه‌موو جیهاندا  زیاترین رێژه‌ی تووش بوون له رێگه‌ی جنسیه‌وه‌یه و به داخه‌وه تا ئێستا له ئیران که‌مترین رێگه چاره‌سه‌ری بۆ ناسینی ئه‌و نه‌خۆشیه  و هه‌ر وه‌ها ڕاهێنانی ئه‌و نه‌خۆشیه له مه‌درسه و شوێنه گشتیه‌کان به خه‌ڵک دڕاوه.

ئه‌گه‌ر چی لایه‌نه په‌یوه‌نداره‌کان ده‌ڵێن تا ئێستا ده‌رزی نه‌خۆشی ئایدز که به ناوی ئایموند ناسراوه له سه‌ر 1800 که‌س تاقی کراوه‌ته‌وه ده‌ڵێن تا ئێستا چکۆله‌ترین  راپۆرت له‌وه‌ی که ئه‌و ده‌رزیه عه‌وارزی ببێت نه‌دراوه.

ده‌رزی ئایمود ده‌رزێکی گیائیه که بۆ هه‌وه‌ڵین جار له ئێران دۆزرایه‌وه و ئه‌و نه‌خۆشانه ده‌توانن که ماوه‌ێکی زیاتر عومر بکه‌ن و ئێستا له وڵاته ئوروپایه‌کان ده‌رمانی نه‌خۆشی ئایدز دۆزراوه‌ته‌وه و به‌ڵام له ئێران به هۆی گه‌ماڕۆکان و سیاسه‌تی هه‌له‌ی رژێمی کۆماری ئیسلامی ئه‌و ده‌رمانانه ناێته ناو ئێران نه‌خۆشی ئایدز له ئێران هه‌میشه له گه‌ڵ مه‌رگدا ده‌سته و یه‌خه‌یه.

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در سه شنبه چهاردهم دی 1389  |
  کۆمه‌ڵه‌ی ژ کاف و کاردانه‌وه‌ی له سه‌ر کۆماری کوردستان

نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی ڕابردووی خۆی له بیر ده‌چێته‌وه ئه‌وا ناچاره مێژوو دووپات بکاته‌وه

یه‌کێک له سه‌ره‌کی ترین حزبه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی کوردستانه که تا ئه‌مڕۆ جێ پێ و شوێنی له ناو شۆرش وخه‌باتی ئازادی خوازانه‌ی کوردستان دا ماوه‌ته‌وه کۆمه‌ڵه‌ی ژ کافه .

 کۆمه‌ڵه  له مانای وشه‌دا به مانای خه‌ڵک به کۆمه‌ڵ دێت . له ساڵی 1325  کۆمه‌ڵه له لایه‌ن تاقمێک له که‌سایه‌تیه به‌ناوبانگ و رۆشبیره‌کانی شاری مهاباد دامه‌زرا  و به ناوی کۆمه‌ڵه‌ی ژیانی کورد ، ده‌ستی به کار کرد ، ژیانی کۆمه‌ڵه به ناوی ژیان یا ژیانه‌وه  دێت و ده‌ستی کرد به کار و ڕێکخستنی نه‌هێنی له ناو شار و ئاواییه‌کانی ده‌ورو به‌ری مهاباد ده‌ستی و مژده‌ی ئاسۆیه‌کی روونی پێ بوو بۆ خه‌ڵکی کوردستان و هه‌ر به‌و هۆیه له ماوه‌یه‌کی که‌مدا خۆی له نێو دڵی خه‌ ڵکی شاری مهابادا کرده‌وه و هه‌ر چه‌ن کۆمه‌ ڵه به هۆی رووداوه سیاسیه‌کان ، ناوه‌که‌ی له کۆمه‌ڵه‌ی ژ کافه‌وه گۆڕدرا بۆ حزبی دموکراتی کوردستانی ئێران.

هه‌وه‌ڵێن کاری ئه‌و که‌سانه که ده‌بوونه ئه‌ندامی کۆمه‌ڵه سویند خواردن بوو ، که بریه‌تی بوو به قۆرئان و ئاڵا و خاک سویند خواردن بۆ ئه‌وه‌ی که هیچ کات خه‌یانه‌ت و پشت له شۆرش نه‌که ن ، هیچ کام له بریار و قسه‌کانی ناو کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌کانی کۆمه‌ڵه له ده‌ره‌وه باس نه‌که‌ن، تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانیان پابه‌ند بن به کۆمه‌ڵه و هه‌ر ئه‌ندامی ئه‌و حزبه بن، هه‌موو خه‌ڵکی کوردستان به خوشک و برای خۆیان بزانن و له هه‌موو کاتێکدا پشت و په‌نای لێقه‌وماوانان بن و به بێ ئیزنی ته‌شکیلات نابێ بچنه ناو هیچ حزبێکی‌تره‌وه هه‌میشه ئاماده‌ی جیانبازی و گیانفدایی بن بۆ کۆمه‌ڵه.

 هه‌وه‌ڵێن که‌سانی ناو کۆمه‌ڵه بریه‌تی بوون له عه‌بدوالرحمان زه‌بیحی، مه‌لا عه‌بدالله داودی، قاسم قادری، مامۆستا هه‌ژار (عبدالرحمان شه‌ره‌فکه‌ندی)، نانوازاده،مامۆستا هێمن (محه‌ممه‌د ئه‌مین شیخ السلامی) و هه‌ر وه‌ها رحمان حلوی و چه‌ند که‌سیه‌کی تر و هه‌ر وه‌ها میر حاج که خه‌ڵکی کوردستانی باشوور بوو نه‌خشی سه‌ره‌کیان ده‌گێرا له دروست بوونی کۆمه‌ڵه‌ی ژ کاف، هه‌ر چه‌ن کۆمه‌ڵه به نه‌هێنی کاری ده‌کرد به‌ڵام زۆر زوو جێگه‌ی  خۆی له نێو دڵی خه‌ڵکدا کرده‌وه و له ماوه‌یه‌کی کۆرت ماوه‌دا توانی که‌سانێکی زۆر له ده‌ور خۆی کۆ بکاته‌وه.

کۆمه‌ڵه له‌و ماوه کۆرته‌دا توانی چه‌ندین کاری هۆنه‌ری پێشکه‌ش بکات  بۆ نموونه  بۆ هه‌وه‌ڵ جار شانۆ نامه‌یان له کوردستان وه‌ڕێ خست و هه‌ر وه‌ها  چه‌ندین هۆنه‌ومه‌ند و شاعیر و نووسه‌ری وه‌ک زه‌بیحی، قه‌زلجی، هه‌ژار و هێمن خۆڵقانی ده‌ستی ئه‌و ماوه کۆرته‌ ی کۆمه‌ڵه‌ن  و له‌و هه‌ڵ و مه‌رجه‌دا توانیان ئه‌و هیوا نووستوه‌ی خه‌ڵکی کوردستان وه‌خه‌به‌ر بێنن و هه‌ر له‌و په‌یوه‌نده‌دا  ساڵی 1323 پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌دیان وه‌ک سه‌رۆک و رێبه‌ر هه‌ڵبژارد و ده‌ستی به کاری خۆی کرد و تا دوا هه‌ناسه‌ش به‌و سوینده‌ی که خواردبووی وه‌فادار ما.

ئه‌و رۆژگاره دنیا به‌ره‌و شه‌ڕ ێکی نه‌خوازراو ده‌چوو، شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی و دوای ماوه‌ێکی کۆری ئێران له لایه‌ن رووس و ئه‌مریکا و ئنگلیس ده‌ستی به‌سه‌ردا گیرا و هه‌ر ئه‌وه بووه هۆی ئه‌وه‌ی که هه‌لێکی ره‌خساو بۆ کۆمه‌ڵه ده‌ست بدات بۆ ئه‌وه‌ی به بێ ته‌قه  بگرن به سه‌ر ژاندارمریدا و توانیان به‌شێکی به‌رچاو له کوردستان رزگار بکه‌ن .

 له ساڵی 1945 دا کاتێ پێشه‌وا و هاورێکانی ده‌چن بۆ رووسیا ئه‌وان نارزایه‌تی خۆیان له مه‌ڕناوی کۆمه‌ڵه ده‌ربری و خوازیاری گۆرانی  ناوی کۆمه‌ڵه بوون  کورده‌کانیش داوی دروست بوونی کوردستانێکی ئازاد و سه‌ربه‌خۆیان کرد که له لایه‌ن جه‌عفه‌ر باقروف سه‌رۆک وه‌زیرانی ئه‌و کاتی رووسیا قه‌وڵی دا که به هه‌موو شێوه‌یه‌ک یارمه‌تی حکومه‌تی کوردستان بدات

دوای هاتنی هێزه بیانیه‌کان وه‌ره‌ق گۆڕدرا و سیاسه‌تی کوردستانیش وه‌ک هه‌میشه که به هۆی ده‌سه‌ڵاته زڵ هێزه‌کانه‌وه گۆرانی به‌سه‌ردا هاتووه ئه‌مجاره‌ش به ناچار ناوی کۆمه‌ڵه‌یان گۆڕی و کرا به حزب دموکراتی کوردستان و پێشه‌وا ئه‌‌و کات وه‌ک رێبه‌ری کۆمه‌ڵه ئه‌رکه‌کانی وه‌ئه‌ستۆ گرتبوو.

 ئه‌مه ئه‌و گۆرانه بوو که به سه‌ر ناوی کۆمه‌ڵه‌ی ژ کاف هات و له‌و سه‌رده‌مه‌دا سیاسه‌ته‌کانی زڵ هێزه‌کان بووه هۆی ئه‌وه‌ی که کورد به ناچاری مڵ بدات به داخوازیه‌ک که زۆربه‌ی ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵه رازی نه‌بوون و به‌ڵام به ناچاری ئه‌و پێشنیاره‌یان قه‌بووڵ کرد.

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در یکشنبه دوازدهم دی 1389  |
 گرانی بوونی نان و سووته‌مه‌نی له ئێران

نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 لابردنی سووبسید و گران بوونی پێداوایستیه‌کانی رۆژانه‌ی بنه‌ماڵه بۆه‌ته هۆی تۆره بوونی خه‌ڵک و له ئان و ساتدایه که ئه‌و تۆره بوونه بته‌قێته‌وه و خه‌ڵک به دژی ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی کۆماری ئیسلامی ڕاپه‌رن، خه‌ڵکی ئێران هه‌ر ئه‌و خه‌ڵکه‌ن که به هۆی گران بوونی نان له کاتی رژێمی شاودا ڕژانه سه‌ر شه‌قامه‌کان و هه‌ر ئه‌و رۆژه شایان ناچار کرد که نرخی نان بێنێته‌وه سه‌ر جێی خۆی.

واشنگتون پوسی: ماوه‌یه‌ک به‌ر له ئازاد کردنی نرخه‌کان له ئێران، خه‌ڵکی ئێران سه‌ریان سوور ماوه له گران بوونی زیاده له حه‌دی شته سه‌ره‌تایه‌کان وه‌ک نان و سووته‌مه‌نیه‌کانی ژیانی هه‌ر مڕۆیه‌ک و نیشانه‌ی تۆره بوون به رۆخساری هه‌ر ئێرانیه‌که‌وه ده‌بینرێت و خه‌ڵک به هۆی گران بوونی زیاده له حه‌د تۆوره و له‌وانه‌یه ئه‌م تۆره بوونه له‌م رۆژانه‌دا بته‌قێته‌وه و هه‌ر وه‌ها ئه‌و رۆژنامه‌یه ده‌ڵێت: هه‌موو شۆفیره‌کان، نانواخانه‌کان  هه‌وه‌ڵێن که‌سانێکن که که‌وتوونه‌ته به‌ر ئه‌م گۆشاره و ئه‌م پلانه به‌ر له هه‌موو که‌س ئه‌وانی گرتوه‌ته‌وه ، ئه‌و پلانه‌ی که رۆژی یه‌کشه‌ممه ده‌ستی پێکرد و دیاره تا ئێستا له دژایه‌تی ئه‌م پلانه زۆریان ده‌ست له کار بکێشنه‌وه، شه‌قامه‌کانی تاران تووشی پچه پچ بووه و له ئێداره‌کان و هه‌ر وه‌ها له نێو ماڵ و تاکسیدا هه‌موو خه‌ڵک به پچه وه باس له‌و پلانه ده‌که‌ن پچه پچ خه‌رییکه هه‌موو ئێران ده‌گرێته‌وه.

رژێم وا ده‌نوێنێ که ئه‌م گۆرانه‌ی که به سه‌ر ئابووری ئێراندا هێناوه زه‌رووریه و پێویسته که ئه‌م گۆرانه ئه‌نجام بدرێت و ئه‌و قه‌وڵ و بریارانه‌ی که خومینی کاتی هاتنه سه‌ر کاری خۆی به خه‌ڵکی ئێرانی دابوو ( رۆژانی پووتێک نه‌وت و ه‌ر که‌سه 70 تمه‌ن ده‌خرێته ژێر سه‌ری و هه‌ر به‌یانی له خه‌و هه‌ڵسێ ئه‌وا ئه‌و پووڵه له ژێر سه‌ریدایه) به‌ڵام ئه‌وا دییمان که ئه‌و بریار و قه‌وڵانه بوون به‌م پلانه و نه‌مانی سووبسید قۆڕ ده‌کات به سه‌ر خه‌ڵکی هه‌ژار و نه‌دار و ته‌نانه‌ت خۆدی پارله‌مانی رژێمیش له مه‌ڕ ئه‌م گرانیانه ده‌نگی ده‌ر هاتووه و ده‌ڵێن که ئه‌م گران بوونه مۆته‌که‌یه و خه‌ڵک سڕ بوون و ئه‌گه‌ر له‌و حاڵی سڕ بوونه بێنه ده‌ره‌وه ئه‌وا ئێتر ئێران جێگه‌ی ئێمه نیه.

حکومه‌ت ده‌ڵێت ئێمه نرخه‌کانمان کونتڕۆڵ کردوه و به‌رمان به گرانی گرتوه و شت و مه‌که‌کان نرخی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیانه، به‌ڵام ئه‌م کونترۆڵ کردنه رێک وه‌ک پرسی ته‌ماته‌که‌ی سه‌ر کۆڵانی ئه‌حمه‌دی نژاد وایه ، هه‌ر بۆیه ئێستا تاقمێکیان له به‌سیج هێناوه‌ته ناو بازار و به قسه‌ی ئه‌وان ئه‌و تاقمه بازار کونتڕۆڵ ده‌که‌ن، به‌ڵام له واقعدا ئه‌وان خۆیان گێره شێوێنن و هه‌ر ئێستا خه‌ریکی ڕاوه ڕووتن له نێو بازاردا و به هه‌موو شێوه‌یه‌ک ئه‌حمه‌دی نژاد ده‌یه‌وێ که هه‌موو شوێنه گرنگه‌کان بگرێته ئه‌ستۆی خۆی و ته‌نانه‌ت بازاریش و ئه‌م سیاسه‌ته به‌راستی مه‌ترسیداره و ده‌بێ پسپۆرانی سیاسی له ئێران ئاگاداری بده‌ن به خه‌ڵک له مه‌ڕ ئه‌م پلانه‌ی ئه‌حمه‌دی نژاد.

ئێستا کوێ ئه‌م پلانه خێری خه‌لکی تێدایه و به بروای من به‌م زوانه خه‌لکی ئێران به دژی رژێم و به دژی گرانی ڕاده‌په‌رن و ئه‌مه هه‌وه‌ڵ جار نیه که خه‌ڵک به هۆی گران بوونی نان و سووته‌مه‌نی ڕاده‌په‌رن و به بروای من دژایه‌تی کردنه‌کان هه‌ر له رێپیوانی مه‌ده‌نیه‌وه ده‌ست پێده‌کات و له ئاکامدا رژێم بۆ تۆقاندن و ترساندنی خه‌لک ده‌ست ده‌دات به تۆند و تیژی و له‌م ناوه‌دا ته‌نیا خه‌لکی هه‌ژار و لاوی خه‌ڵک تیا ده‌چن هه‌ر چه‌ن ئه‌م ژیانه‌ی ئه‌مڕۆی ئێران به راستی ژیانیه‌کی ناخۆشه و گرانی برستی له خه‌ڵک بویوه و خه‌ڵک ته‌نانه‌ت بۆ بژیوی ژیانی رۆژانه‌یان ماونه‌ته‌وه.

سه‌رچاوه: رۆژنامه‌ی واشنگتون پوست

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در شنبه یازدهم دی 1389  |
 قه‌یرانی ئابووری و شه‌ڕ

 نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 

 باس کردن له‌م بۆاره به راستی زۆر کۆن بووه و هه‌ر رۆژه که‌سیه‌ک به شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت به خۆی باس له‌م پرسه ده‌که‌ن و لێکۆڵێنه‌وه‌ی خۆیان له مه‌ڕ ئه‌م پرسه ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌زموونه‌کان وا نیشان ده‌ده‌ن که که له رۆژی هه‌وه‌ڵی هاتنه سه‌ر کاری رژێمی کۆماری ئیسلامی تا ئێستا کۆمه‌ڵگای ئێران تووشی ده‌یان قه‌یران بووه و  پرسه‌کان هه‌میشه ئێرانیان تا دوایین هه‌ناسه‌کان بردوه و له ئاکامدا رژێمی  کۆماری ئیسلامی ناچار بووه جامی ژار بخواردوه، به بروای من سه‌رچاوه‌ی زۆربه‌ی ئه‌م قه‌یرانانه ده‌گه‌رێته‌وه بۆ ئه‌م رژێمه که ده‌ڵیت له قه‌رنی بۆقه‌وه هاتوون و ته‌نیا شتیه‌ک که ده‌زانن کوشتن و گرتن و هاڵه نوور دێتنه، ئه‌م حکومه‌ته هه‌ر له حکومه‌ته‌کانی هه‌زار ساڵ پێش ده‌چێت و هه‌موو یاسا و ریساکانی هه‌ر له ده‌ورانی وه‌کیل شا ده‌چێت و ته‌نیا جیاوازیان ئه‌وه‌یه که ئه‌و وه‌کێڵ خان  بوو و ئه‌مان ئێمامن.

  ئه‌گه‌ر چی ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێم به رێبه‌ری خامنه‌یی و بۆ په‌ره پێدان به مه‌زهه‌بی شیعه و زهووری ئێمامی زه‌مان ده‌ستیان به خۆینی هه‌زاران ڕۆڵه‌ی ئێران سوور کردوه و  روو له هیچ جنایه‌تیه‌ک ناگه‌رێننه‌وه و ئه‌وان له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن که ئه‌گه‌ر زۆڵم و زۆر له جیهاندا زۆر ببێت ئه‌وا ئێمامی زه‌مان زهوور ده‌کات و به هاتنی ئێمامی زه‌مان هه‌موو جیهان پێکه‌وه له ئاشتیدا ده‌ژین، هه‌ر بۆیه له درێژه‌ی ئه‌م سیاسه‌ته‌دا ده‌ستیان داوه‌ته جه‌نایه‌ت، بڵاو کردنه‌وه‌ی ماده سڕ که‌ره‌کان، گرتن وکوشتن و ڕاوه دوونانی خه‌ڵکی مه‌ده‌نی و سیاسی و هه‌ر وه‌ها تیا بردنی فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌کانی ئێران به تایبه‌تی کوردستانیان کردوه‌ته ئاماجی ئه‌م هێرشانه‌یان و ته‌نانه‌ت خۆیندن به زمانی زگماکی قه‌ده‌غه ده‌که‌ن و هه‌وه‌ڵ ده‌ده‌ن کوردستان به‌ره‌و لای شیعه گه‌ری به‌رن و هه‌ر له‌و په‌یوه‌نده‌دا ده‌توانین ئاماژه بکه‌ین به کتێبه‌کانی مه‌درسه‌ی منداڵان و ئێوه بروانن و بزانن له ناو ئه‌و کتێبانه‌دا چی هاتوه و چی د‌ه‌ڵێن، رژێم هه‌ر له ئێستاوه سه‌رمایه گوزاری ده‌کات له سه‌ر ئه‌و مداڵانه و به داخه‌وه هیچ که‌س گوێ نادات به‌م کێشه‌یه و ته‌نانه‌ت حزبه‌کوردیه‌کانیش هیچ کامیان نه ته‌نیا باسیه‌ک له‌و گرفته گه‌وره ناکه‌ن به‌ڵکوو هه‌موو ئه‌وانه‌شیان له بیر کردوه و خۆیان له چوار چێوه‌ی ته‌سکی حزبیدا به‌ستوه‌ته‌وه.

له سیاسه‌تی ده‌ره‌ وه‌شدا ئه‌وا دییمان که رژێم تووشی قه‌یرانی زیاتر بووه  و له گه‌ڵ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا زۆر زیاتر له جاران تووشی کێشه بوه‌ته‌وه و هه‌ر دوێکه بوو که ئه‌حمه‌دی نژاد به له‌حنیه‌کی هه‌ره‌شه هێنه‌وه باسی له سه‌ر پرسی به‌رانمه‌ی ناوکیه‌که‌ی خۆیان کرد.

 رژێم ئستراتژیه‌کی تر که به کاری ده‌بات له ئێران تساندن و تۆقاندنی خه‌ڵکه له رێگه‌ی لیباس شه‌خسی ولات و لووته‌کانی ناو تاران و یان ئه‌وانه‌ی که دواکه‌و توو ترین مڕۆکانی ناو ئێران تووشی خه‌ڵکیان کردوه.

ئه‌گه‌ر چی ئه‌مڕۆکه کۆمه‌ڵگای ئێران تووشی ده‌یان قه‌یران بووه و له‌وانه‌یه که شه‌رێکی ده‌سته و یه‌خه ناو ئێران بگرێته‌وه و و هه‌ر ئان ئیمکانی ئه‌وه هه‌یه که ئیسراییل یان ئه‌مریکا و ته‌نانه‌ت وڵاته عه‌ره‌بیه‌کان هێرش بکه‌نه سه‌ر ئێران و خه‌ڵکی ئێران تووشی قه‌یرانیه‌کی زۆر زیاتر ببێت و هه‌ر چه‌ن قه‌یرانی ناوکی ئێران رۆژ له گه‌ڵ رۆژ زیاتر به بون به‌ست بوون ده‌گات ، ئێستا رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست تووشی قه‌یرانیه‌کی گه‌وره‌یه که هه‌موو ئه‌م قه‌یرانانه ده‌ستاوردی سیاسه‌تی هه‌له و کۆنی رژێمی کۆماری ئیسلامیه و هه‌ر بۆیه وڵاتانی ناوچه‌که به گشتی خوزیاری ئه‌وه‌ن که ئه‌مریکا هێرشی نیزامی  بکاته سه‌ر رژێمی ئێران و ئه‌وان ده‌ڵێن که ئێمه به هیچ شێوه‌یه‌ک ناتوانین ئێرانی خاوه‌ن چه‌کی ناوکی قه‌بووڵ بکه‌ن.

هه‌موو پسپۆران له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن که کودتای یارانه‌یی رژێمی ئێرانب ۆه‌ته هۆی کاوڵ بوونی باردۆخی ئابووری ئێران و به تایبه‌تی فشاریه‌کی زۆری خستوه‌ته   سه‌ر بنه‌ماڵه‌ مام ناوه‌ندی و ناوه‌ندیه‌کان و خه‌ڵک له‌و هه‌موو گرانیه تۆقاوون وله نێو بنه‌ماڵه‌کاندا دڵه‌ڕاوکێ له ئاینده خه‌ڵکی تووشی سه‌ر سوورمان کردوه  ، بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵک برسی ڕابگرن و ئه‌م سیاسه‌ته‌یان دارشتوه و به بروای من پرسی یارانه‌کان سیاسیه و ده‌بێ خه‌ڵک به هه‌موو هێز و توانایه‌وه به دژی ئه‌و بریارانه بۆه‌ستنه‌وه.

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در سه شنبه هفتم دی 1389  |
  ژیانی رۆژنامه‌وانان و ئازادی ڕا ده‌ربرین له کۆمه‌ڵگای جیهاندا

 نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 ئه‌م وتاره پێشکه‌شه به حه‌بیب له‌تیفی که دژ به پێشێڵکاریه مڕۆڤایه‌تیه‌کان له ئێران وه‌ستایه‌وه

هه‌موو رۆژی ژیان و ئابووری رۆژنامه‌وانانی ئازا و دڵدار له هه‌موو جیهاندا له ژێر مه‌ترسیدایه و هه‌ر رۆژه له شوێنیه‌ک توند و تیژیه‌ک به دژی رۆژنامه‌وانان ده‌کرێت و ئه‌و پرسه تایبه‌تمه‌ندی خاسی خۆی هه‌یه زۆربه‌ی ئه‌و توند و تیژیانه‌ش له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدایه، رۆژنامه‌وان که بۆ ڕاپۆرت و هه‌واڵ ناردن ده‌چنه ناو دڵی ده‌وڵه‌ته سه‌ر کوتگه‌ر و دیکتاتۆره‌کانه‌وه هه‌ر به‌و هۆیه ده‌یان مه‌ترسی رۆژانه ژیانی رۆژنامه‌وانان ده‌خاته‌ مه‌ترسیه‌وه ، به‌ڵام له زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی که یاسا  له مه‌ڕ ئازادی ڕاده‌ربرین قسه‌ی سه‌ره‌کی ده‌کات ئه‌وا کاری رۆژنامه و رۆژنامه‌وانی به‌ره‌و پێش چوون به خۆوه ده‌بێنی ، نووسینی ئازاد هه‌میشه  به هۆی یاسای نه‌ته‌وه‌یی یا هه‌ر یاسایه‌ک وه‌ک ماڤی ئازادی ڕا ده‌ربرینیان له نێو یاساکانی خۆیاندا چه‌سپاندوه زۆر به باشی به‌رێوه ده‌چێت، به هه‌موو ئه‌مانه‌وه نابێ هیچ جۆره سانسۆریه‌ک له سه‌ر ئازادی ڕا ده‌ربرین له جیهاندا ببێت و نابێت هیچ که‌س ته‌نیا به هۆی بیر کردنه‌وه تووشی ئه‌شکه‌نجه و زیندان ببێت و ده‌بێ به هه‌موو شێوه‌یه‌ک ئه‌و که‌سانه پشتیوانیان لێ بکرێت ، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و شتانه ڕێک له ئێران به پێچه‌وانه‌ی وڵاتانی‌تره له ئێران ته‌نیا به هۆی بیر کردنه‌ و ڕا ده‌ربرینی ئه‌ندیشه‌کان مڕۆ حوکمی سێداره به سه‌ردا ده‌سه‌پێت  و  ئێستا به ده‌یان لاوی رۆشنبیر له ژێر په‌تی سێداره‌دان به تایبه‌تی له کوردستان و هه‌ر  له‌م رۆژانه‌دا هه‌واڵی جێ به جێ کردنی حوکمی له‌تیف دڕاوه به وه‌کیله‌که‌ی و به پێی ئه‌و حوکمه تا سێ رۆژی‌تر ده‌بێ حه‌بیب له‌تیفی له سێداره بدرێت ، ته‌نیا تاوانی حه‌بیب بیری جیاوازه و ڕاده‌ربرینی جیاوازه .

ئازادی رۆژنامه‌وانی ته‌نیا شوعار نیه، ته‌نیا بۆ رۆژنامه‌وانانیش نیه، ماڤی ڕاگه‌یاندن و هه‌واڵ ماڤیه‌کی جیهانیه و ئه‌گه‌ر یاسایه‌کی باش له وڵاته‌کاندا هه‌بێت ئه‌وا هه‌موو که‌س سوودی لێ ده‌بینن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆکه له زۆرینه‌ی وڵاته‌کاندا به تایبه‌تی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست بوونی هه‌یه نایاساییه که دژ به رۆژنامه‌وانان و بیر کردنه‌وه و ڕاده‌ربرین بوونی هه‌یه ، چۆنکا ئه‌وان رۆژنامه‌وان ده‌به‌ستنه‌وه به ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌یڵین و نابێ که‌س هیچ شتیه‌ک له مه‌ڕ پێشیڵکاریه‌کانی ماڤی مڕۆڤ بڵێن، ئه‌و یاسایه یان ئه‌و ئیزنه‌ی که به رۆژانمه‌وانان ده‌درێت ئه‌وا زۆر به زوویی ده‌توانرێت له‌و که‌سه یان که‌سانه بسێندرێته‌وه.

ئه‌گه‌ر چی یاسا خۆی ده‌بێ پشتیوانی بکات له هه‌موو که‌س و به تایبه‌تی رۆژنامه‌وانان، به‌ڵام زۆر له‌وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست به تایبه‌تی ئێران زۆر زوو باردۆخه‌که ده‌گۆڕن و ئیمتیازی رۆژنامه‌کان یان کتێبه‌کان وه‌رده‌گرنه‌وه و خاوه‌ن قه‌ڵه‌مه‌کان ده‌خه‌نه ناو زیندان و رۆژنامه‌وانان ده‌که‌ونه ژێر ئه‌شکه‌نجه و زیندانی تاکه که‌سی یا زیندانی درێژ ماوه و یان که کۆڵانیه‌کی ته‌سکدا به چه‌قۆیا به شێوه‌یه‌کی تر ده‌کوژرێن و به بروای من باشترین یاساکان تا ئێستا له بواری رۆژنامه‌وانیدا زۆر زوو له یاسا پاک کراوه‌ته‌وه یان هیچ کات گوێ پێنه‌دراوه، بۆ نموونه له یاسای بنه‌ره‌تی رژێمی کۆماری ئیسلامیدا باس له ئازادی خۆیندن به زمانی زگماکی ده‌کرێت ( یاسای 15 بنه‌ره‌تی) به‌ڵام تا ئێستا ئه‌و یاسا نه‌کجێ به جێ نه‌کراوه به‌ڵکوو هه‌ر که‌سیش باسی له‌و یاسایه کراوه به جۆریه‌ک له جۆره‌کان تووشی زیندان و ئه‌شکه‌نجه بۆه‌ته‌وه.

  حکومه‌ته‌کان ده‌گۆردڕێن، به‌ڵام پشتیوانی له رۆژنامه‌وانان ده‌بێ یاسایه‌کی هه‌میشه‌یی و نه‌گۆڕ بێت، چۆنکا شاڕۆمه‌ندان، ته‌نیا که‌سێکن بۆیان هه‌یه ئه‌و یاسایانه دابنێن یان بیگۆڕن، رۆژنامه‌وانی ئازاد ماڤی گشتیبۆ زانینی ڕاستیه‌کان زیاتر ده‌کات و هه‌و وڵاتیه‌ک رۆژنامه و بیر کردنه‌وه ئازاد نه‌بێت ئه‌و ئه‌و وڵاته گۆڕستانی راستیه‌کانه.

لێره|‌دا ئاماژه به ناوی تاقمێک له‌و گرۆپانه ده‌که‌م که هه‌موو هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵای خۆیا خستوه‌ته گڕ بۆ ئه‌وه‌ی وڵاتیه‌کی ئازاد و  بیر و باوه‌ر له جیهاندا بچه‌سپێنن.

ئه‌سلی 19

http://www.article19.org

ئه‌م ڕێکخراوه مڕۆییه له ساڵی 1986 دامه‌زرا.  خۆی له ئیعلامیه‌ی جیهانی دابین کردنی ماڤی مرۆڤ وه‌رگرتووه که  زه‌منه‌تی دابین کردنی ماڤی ئازادی ڕا ده‌ربرین و ئه‌ندیشه‌ێ ئازادی کردوه و ناوه‌نده‌سه‌ره‌کیه‌که‌ی له بریتانیایه و کاری سه‌ره‌کی ئه‌و ڕێکخراوه‌یه  پشتیوانی کردنه له ماڤی جیهانی له شه‌ڕه جیهانیه‌کاندا و ئه‌م ڕێکخراوه‌یه ده‌ستی داوه‌ته پشتیوانی کردن له ئازادی ڕا ده‌ربرین و دیده‌بانی کردن له ئازادی به‌یان.

رۆژنامه‌وانانی کانه‌دایی، ئه‌وانه‌ی لایه‌نگری له ئازادی رۆژنامه‌وانی ده‌که‌ن ( سی جی ئف ئه‌ی)

http:// www.cife.org 

له راستیدا سی جی ئف ئه‌ی وه‌ک پرۆژه‌ی ناوه‌ندی ژورنالیزمی گه‌ریده له کانه‌دا و هه‌ر وه‌ها پشتیوانی کردن له ئازادی به‌یان له هه‌موو جیهان دروست کرا و له زۆربه‌ی ناوچه‌کانی جیهاندا په‌ڕه‌یان به کاری خۆیان داوه.

سی ئه‌ی ئه‌ی ئال ئای

http://abarol.ge/about - ceeli.htm1  

 سی ئه‌ی ئه‌ی ئاڵ ئه‌ی پرۆژه‌ی  ڕێکخراوی وه‌کیله‌کانی به‌رگری ئه‌مریکا له ساڵی 1990 دامه‌زرا، هۆکاری دامه‌زراننی ئه‌م ڕێکخراوه‌یه به‌رگری کردن بوو له ماڤه‌کانی وه‌کیله‌کان و هه‌ر وه‌ها پشتیوانی له وڵام دانه‌وه‌ و ئاگادار کردنه‌وه‌ی ماڤه‌کانی مڕۆ،دژایه‌تی کردنی گه‌نده‌ڵی و ڕاگه‌یاندنی ڕوون و ئاشکرا له ئامانجه سه‌رکیه‌کانی ئه‌م رێکخراوه‌یه یه.

 سی ئای ئم ئا

http://cima.ned.org/

 رۆخسار ، تێکۆشانی نه‌ته‌وه‌یی بۆ دموکراسی، ڕێکخراویه‌کی شه‌خسی بۆ پشتیوانی کردنی به‌رنامه تی ویه‌کان له هه‌موو جیهاندا، ئه‌م ڕێکخراوه داوای له ه‌مو ئه‌و تاقم و گرۆپانه ده‌کات، کاره‌ساته‌کان له به‌رچاو ده‌گرێت و توێژینه‌وه‌ی ده‌قیق ده‌کات له سه‌ر پرسه گشتیه‌کان و تاقمیه‌ک له رۆژنامه‌وانان و هه‌لسووراوانی شه‌به‌که‌یی تی ویه‌کانی دروست کردوه و ئه‌م ڕێکخراوه‌یه له رێگه‌ی  ئه‌و یارمه‌تیه ماڵیه‌ی که ئه‌مریکا پێی ده‌دات به‌رێوه ده‌چێت.

پرۆژه‌ی چاپیولتیک

http"// www. Declaraciondechapultepec

  ئه‌م پرۆژه‌یه  زه‌مانه‌تیهاوکاری کردن رۆژنامه‌کانی ناو خۆی ئه‌مریکای له ئه‌ستۆیه و له ساڵی 1994 دامه‌زراوه و زیاتر له 1300 ئه‌ندامی هه‌یه.

 پرۆژه‌ی سی ئم ئاڵ پی

http://www.citmedialaw.org

سی ئم ئاڵ پی له ناوه‌ندی برکمه‌ندایه بۆ ئینترنت و کۆمه‌ڵگا له مه‌درسه‌ی ماڤی هرواد له که‌مبریج ماسوچوستدایه، سی ئم ئاڵ پی ئه‌و ناوه‌نده‌یه که بۆ به داد گه‌یشتنی رۆژنامه‌وانی ئانلاین دروت بووه و ئه‌م ناوه‌نده ناوه‌ندی رسانه‌کانی شاڕۆمه‌ندان له زانکۆی ئیاڵه‌تی ئاریزونای له ژێر په‌ڕ و باڵی خۆی گرتوه.

سی پی جی

http://www.cpj.org

 تاقمیه‌ک له رۆژنامه بیانیه‌کان له ساڵی 1981 سی پی دیان دامه‌زران و هۆکاری دروست بوونی ئه‌م ڕێکخراوه لێکۆلێنه‌وه له سه‌ر ئه‌و گۆشارانه‌ی که بۆ سه‌ر رۆژنامه‌وانه‌کان ده‌کرا و ناوه‌ندی ئه‌م ڕێکخراوه‌یه له نیویورکه.

خانووی ئازادی

http://www.freedomhouse.org

 ئلنوور روزولت و وندل ویلکی له ساڵی 1940 هه‌وه‌ڵێن کورسیه‌کانی خانووی ئازادیان وه‌رگرت و ناوه‌نده‌که‌ی له واشنگتوندایه و تا ئێستا به ده‌یان لێکۆلینه‌وه‌یان چاپ و بڵاو کردوه‌ته‌وه، به تایبه‌تی له مه‌ڕ ئازادی له جیهان و ئازادی ڕا ده‌ربرین.

 تا ئێستا به ده‌یان ڕێکخراوه و گرۆپ و تاقم به هۆی توند و تیژی له دژی رۆژنامه‌وانان و ئازادی ڕا ده‌ربرین و هه‌ر وه‌ها له مه‌ڕ ماڤی مڕۆ و تاکه که‌سی دامه‌زراوه و ئێستاش خه‌رێکی کارن و له هه‌ر شوێنیه‌ک له‌م جیهانه‌دا توند و تیژیه‌ک ده‌کرێته سه‌ر تاکه‌کان یا رۆژنامه‌وانان ئه‌وا هه‌ڵوێست وه‌رده‌گرن و به دژی ئه‌و وڵاته ڕاگه‌یاندن ده‌ده‌ن و هه‌موو هه‌وڵی خۆیان ده‌خه‌نه گڕ بۆ ئازادی ئه‌و که‌سانه.

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در شنبه چهارم دی 1389  |
 کوشکی ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی تاران

نووسینی : محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 کوشکی ده‌سه‌ڵات تا سه‌ر بۆ که‌س نه‌بووه و نامێنێت هه‌ر بۆیه من لێره‌دا ئاماژه به تاقمێک له‌و که‌سانه ده‌که‌م که له رێبه‌رانی سه‌ره‌کی رژێمی تاران بوون و ئێستاش هه‌ر ئه‌وانه بوونه‌ته قۆربانی ئه‌و ئوستوورانه‌ی که خۆیان دروستیان کردوه و پرسه‌که لێره‌دایه که ئه‌وان نه ده‌توانن خۆیان رزگار بکه‌ن نه له گه‌ڵ ئه‌و رژێمه‌دا بمێننه‌وه ، به بروای من ئه‌وان قه‌تیس ماوی ئه‌ندیشه ناشرین و خراپه‌کانی سه‌رده‌می خۆیانن.

  کوشکی ده‌سه‌ڵات له شه‌وێکدا داده‌ڕمێ و هیچی به سه‌ر هیچه‌وه نامێنێت و ئێستا باڵه‌کانی رژێمی حکومه‌تی سێداره له ئێران وه‌ک گوزه‌یه‌کی شکاوی لێهاتوه که خۆیی و بیگانه ناناسێت ، له ئان و ساتدا که‌سیه‌ک تووش ده‌بێت و حوکمی مولحدی بۆ ده‌برنه‌وه و له ئاکامدا وه‌ک مۆته‌که خۆیان ده‌ده‌ن به سه‌ریدا و گۆرانی خه‌مهێنه‌ری بۆ ده‌لێنه‌وه .

ته‌پڵی رووخانی رژێم  به ده‌ستی خۆیان لێدراوه،  ئه‌مڕۆله ئێران خوێن شه‌قامه‌کان ده‌شواته‌وه و ده‌روات و خاوێنی ده‌مێنیته‌وه، دیکتاتۆره‌کان ده‌رۆن و خه‌ڵک ده‌مێننه‌وه، ئه‌مه بریاره و مێژوو داویه‌تی، ئه‌مه ده‌رسی مێژووه و هه‌تا بووه هه‌ر وابووه و هه‌ر بۆیه به بروای من هه‌ڵبژاردن له نێوان خراپ و خراپیر هه‌له‌یه، ده‌بێ دژایه‌تی هه‌ر دووکیان بکه‌ین و ...

  با چاو یه‌ک له حکومه‌ته کۆنه‌کان بکه‌ین ، له قه‌ڵا کۆنه‌کاندا نووستوون به بێ ئه‌وه‌ی مێژوو ناویان به‌رێت به بێ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌لاته‌کانی خۆیان باسیان بکه‌ن ، بۆ نموونه ده‌وڵه‌تی بازرگان چی لێهات، زۆر به بێ ئابروویی له ناویان برد وته‌نانه‌ت ئێستا ناوێکیشی نیه یان به‌نی سه‌در ، ئه‌و که‌سه‌ی ده‌ستووری دا هێرش بکه‌نه سه‌ر کوردستان و وتی پوتینه‌کان له پاتان ده‌ر مه‌هێنن تا کوردستان ئازاد ده‌که‌ن، چی به سه‌ر هات، کوا، له کوێیه، ناچار به چارشێوی ژنانه‌وه له تاران رای کرد و زۆر به خویریه‌تیه‌وه ده‌م و چاوی خۆی وه‌ک ژن ئارایش کرد و رۆیی و ئێستاش مووسه‌وی دوای ئه‌و هه‌موو خۆ شیرین کردنه و کۆمه‌ڵکۆژی زیندانیانی سیاسی ساڵی 1367 چی لێ هات و ئێستا له خانوه‌که‌ی خۆیدا ده‌سبه‌سه‌ر و ناوێرێ فزه بکات یان که‌رۆبی و ده‌یان که‌سی تر له‌و چه‌شنه که خۆش خزمه‌تیان کرد بۆ ئه‌م رژێمه ، ئه‌م ئاخر و عاقیبه‌تی ژیاینان بوو ، هه‌موو ئه‌مانه به سه‌دان هه‌زار که‌س پاڵپشتیان بوون، به‌ڵام رژێمی کۆماری ئیسلامی ته‌نانه‌ت به‌زه‌یی به خۆشیدا ناێته‌وه و ته‌نانه‌ت ئه‌وان ده‌نگی خه‌ڵکێش به هیچ ناگڕن.

هه‌موو ئه‌مانه له لایه‌که‌وه و ره‌فسه‌نجانیش له لایه‌کی‌تره‌وه ، ئه‌و که‌سیه‌ک بوو که ده‌ستی بوو له رۆژی هه‌وه‌ڵه‌وه له درست کردنی ئه‌م رژێمه و ئێستا پێی ده‌ڵێن سه‌ری ماره‌که و ده‌بێ سه‌ری ماره‌که پانه‌وه بکه‌ین و هه‌ر وه‌ها هه‌موو ئه‌وانه‌ی له هاتنه سه‌ر کاری ئه‌م رژێمه ده‌ستیان بووه و به جۆریه‌ک له جۆره‌کان ده‌ستیان به خوێنی ڕۆڵه‌کانی ئه‌م گه‌ڵه‌دا سوور بووه ئه‌وا هه‌موویان رسوا و بێ ئابروو بوون و ته‌نانه‌ت له ناو خۆدی حکومه‌ته‌که‌ی خۆشیاندا باویان نه‌ماو و هه‌ر وه‌ک کاندومیان لێهاتوه که دوای که‌ڵک وه‌رگرتن ده‌یخه‌نه ئه‌و لاوه.

ئێستاش ئه‌حمه‌دی نژاد به هۆی هه‌لس و که‌وتی تایبه‌تی خۆی زیاترین گۆرانی له ناو کابینه‌که‌ی خۆی هه‌بووه و زۆربه‌ی ئه‌و که‌سانه به هۆی سیاسه‌تی هه‌له و قسه‌ی هه‌ڵێت و په‌ڵێته‌کانی لێی تووره‌ن و هه‌ر به‌و هۆیه له سه‌ر کار لابران و هه‌ر ئه‌و به‌ڵای که‌سانی تریان به سه‌ردا هات که له سه‌ره‌وه ئاماژه‌م کرد به برێکیان.

ئاخرین لابردنی ئه‌حمه‌دی نژاد منوچهر موته‌کی بوو، موته‌کی ساڵه‌هایه له وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئێران کار ده‌کات و ته‌نیا که‌سیه‌‌ک بوو که دوای ساڵه‌ها هه‌ر وا له سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی خۆی مابوه‌وه، موته‌کی ئه‌و که‌سه بوو که ساڵه‌ها خه‌رێکی ڕاهێنانی تاقمه ترۆریستیه‌کانی ئێران و تورکیه بوو و زۆربه‌ی نه‌یارانی رژێمی ئێران له ده‌ره‌وه‌ی وڵات به ده‌ستووری موته‌کی که ئه‌ویش له سه‌رووی خۆیه‌وه ئه‌و ده‌ستوورانه‌ی وه‌رده‌گرت ئه‌نجام ده‌درا، دوای چه‌ند ساڵ که له تورکیه بوو ده‌وڵه‌تی ئه‌و وڵاته ناچار موته‌کی به هۆی ئه‌وه‌ی خه‌رێکی کاری ترۆریستی بوو له وڵاته‌که‌ی ده‌رکرد. 

 ئێستا موته‌کی خۆی بووه قۆربانی ده‌سه‌لاتی ناو خۆی رژێم و کاتێ له سه‌فه‌رێکدا بوو له سه‌ر کار لابرا به بێ ئه‌وه‌ی ئیزنی ئه‌وه‌ی پێ بده‌ن که بێته‌وه و هه‌ر وه‌ک ده‌ستماڵی.... فڕێ دڕا وئێستا موته‌کی له حاڵه‌تی شۆکدایه و له‌و حاڵه‌دا ده‌مێنیته‌وه و ...

 

سه‌رچاوه: باوک ساڵاری ده‌سه‌لات

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در شنبه چهارم دی 1389  |
  حکومه‌ت ، دموکراسی ، ئێران

نووسینی : محه‌ممه‌د حه‌کیمی

ئه‌مه کاری شاڕۆمه‌ندانه هۆشداری بده‌ن به ده‌وڵه‌ت و ئاگاداری بکه‌نه‌وه له‌مه‌ڕ کاره خراپه‌کانی.

ده‌سه‌ڵاتی به‌رێوه‌به‌ر ده‌بێت مڕۆیی و به پێی یاسا وڵات به‌رێوه ببات، نه له رێگه‌ێ زۆر و سه‌رکوتی نه‌یارانی خۆی و ده‌نگه جیاوازه‌کان، به‌ڵکوو ده‌بێ خه‌ڵک له رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی ئازاد و هه‌ر وه‌ها ئازادی ڕاده‌ربرین حکومه‌تی خۆیان  هه‌ڵبژێرن و ئه‌مه ره‌نگه وه‌ک تئوریه‌کی کۆن ‌بێت، به‌ڵام له راستیدا وا نیه و ئه‌م پرسه گرنگیه‌کی زۆر و تایبه‌تی هه‌یه بۆ هه‌ڵبژاردنی حکومه‌ت و ئاینده‌ی خه‌ڵک ، ئه‌و که‌سانه‌ی که متمانه‌ی خه‌ڵک به ده‌ست دێنن بۆ به‌شداری کردن له حکوومه‌ت ده‌بێ له لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه هه‌ڵبژێردرێن و مڕۆیی بن .

ده‌بێ ئه‌و که‌سانه پیاوانی رۆژگاری خۆیان بن و  ته‌نیا ئه‌و که‌سانه بۆیان هه‌یه قسه له سه‌ر ئه‌وه بکه‌ن که کێ وڵات بگێرێت ، که توانای بیر کردنه‌وه و  خاوه‌ن ئه‌ندیشه بن و به بروای من چۆنکا حکومه‌ت بۆ پارستنی گیان و ماڵ و ئاسایشی خه‌ڵک به‌دیی دێت و ئه‌وانه‌ی که ده‌بن به خاوه‌نی ڕا ده‌بێ به هه‌موو شێوه‌یه‌ک بتوانن بۆ خۆیان بیر بکه‌نه‌وه تا بتوانن حکومه‌تیه‌کی باش و مڕۆیی له یاسادا بچه‌سپێنن و دابمه‌زرێنن نه‌ک حکومه‌تیه‌کی زۆردار و دیکتاتۆر.

بۆ ئه‌وه‌ی دموکراسی له وڵاتێکدا بچه‌سپێت ده‌بیت ناو نێر و مێ له ناو یاسا و ژیانی رۆژانه‌ی خه‌ڵکدا نه‌مێنێت و هه‌ر وه‌ها بۆهه‌ڵبژاردنیش ده‌بێ هه‌ر وا بێت و ئه‌و وشه‌ی نێر و مێی نه‌ێته ئاراوه و به بروای من جیاوای ده‌خاته نێو ژن و پیاو و نابێ ئه‌و وشته بمێنێت و هه‌ر که‌سیه‌ک له‌و وڵاته ده‌ژی هه‌ر وه‌ک سه‌ره‌وه ئاماژه‌م پێکرد ئه‌وا ده‌بێ ببێت به خاوه‌ی ڕای و بتوانێ له هه‌ڵبژاردنی حکومه‌تدا به‌شدار بێت  لێره‌دا من ئاماژه به هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئێران ده‌که‌م.

ئه م رۆژانه گرنگترین پرسیار له مه‌ڕ سیاسه‌ته‌کانی رژێمی ئێران بۆ هه‌ڵبژاردن ئه‌وه نیه که کێ ده‌توانێ ڕای بات یان ڕای نه‌یات ، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه که ئه‌م رژێمه نه ته‌نیا باوه‌ری به هه‌ڵبژاردن نیه به‌ڵکوو باوه‌ری به که‌سانی خۆشی نه‌ماوه و نیه و هه‌ر وا که دییمان له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا چه‌نێک دژه مڕۆیی و دژ به هه‌موو ماڤه‌کانی مڕۆ هه‌لس و که‌وت بکات و ئه‌وه‌ی پێ گرنگ نیه که که‌س بچێته پای سنووقه‌کانی ڕای یان نه‌چێت ،ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی تاران ته‌نیا سیاسه‌ته‌کانی خۆیان پێ گرنگه و ئێتر گوێ ناده‌ن به هیچ شتیه‌کی‌تر بۆ ده‌س ڕاگه‌یشتن به ویسته‌کانیان ئاماده‌ن هه‌موو جۆره جنایه‌تیه‌ک بکه‌ن.

  هه‌ر وا که دییمان نارزایه‌تی و دڵه ڕاوکێی خه ڵکی ئێران گه‌یشتوه‌ته ئه‌و ڕاده‌یه که برژێنه سه‌ر شه‌قامه‌کان و داوای ماڤی خۆیان بکه‌ن و هه‌ستی گشتی خۆیان زۆر به روونی ده‌رببرن و دوای ڕایه‌کانی خۆیان بکه‌ن و ئه‌و رژێمه به ناخه‌ڵکی ناو ببه‌ن و هه‌ر چه‌ن رژێمی کۆماری ئیسلامی له ساڵه‌کانی دوای شۆرش ده‌یوت که خه‌ڵک 99% متمانه‌ی خه‌ڵکمان هه‌یه و هه‌ر بۆیه ئێمه به پێی بریاری خه‌ڵک مشروعیه‌تی خۆمان وه‌رگرتوه و به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه ئه‌وه‌یه نه ئه‌و کات ئه‌و رژێمه هێنده‌ی رای به ده‌ست هێناوه و نه ئێستاش و ئه‌و رژێمه هه‌ر له رۆژی هه‌وه‌ڵه‌وه به گزه کردن و به دزیی کردن له ڕای خه‌لک هاته سه‌ر کار و بناغه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خۆی به سه‌ر خۆینی هه‌زاران ڕۆڵه‌ی ئه‌و خه‌ڵکه‌دا دانا وبه بروای من ئه‌و حکومه‌ته نه ئێستا و نه هیچ کات مشروعیه‌تی نه‌بووه.

به بروای من ئه‌وه‌ی ئێران پێویستیه‌ی ئه‌وه‌یه که حکومه‌تیه‌کی دموکرات به شێوه‌ی سوئد له ئێران بێته سه‌ر کار و تا هه‌موو گه‌ڵانی ئێران بتوانن له ماڤی شاڕۆمه‌ندی و هه‌ر وه‌ها ڕای داننی هاوبه‌ش به‌شدار بن  و یاسایه‌کی نوێ بۆئێران دابرێژرێت و هه‌موو که‌س به قه‌ی یه‌ک  و یه‌کسان بێت و که‌س شاڕۆمه‌ندی دووهه‌م نه‌بێت ، ئه‌و کات ده‌توانین بڵین که حکومه‌تیه‌کی گشتی هه‌یه و هه‌ر مڕۆیه‌ک بتوانی به ئازادانه بیر بکاته‌وه و بتوانی ئه‌ندیشه‌کانی خۆیان به ڕاشکاوانه بڵین و له هه‌ر کوێ پێیان خۆش بێت باس له ئه‌ندیشه و بیر و باوه‌ری خۆیان بکه‌ن ، بۆ نموونه ده‌توانین ئاماژه به وڵاتی سوئد بکه‌ین هه‌ر چه‌ن دوای نه‌مانی ئولاف پالمه ئه‌ویش برێک له ئازادیه تاکه که‌سیه‌کانی که‌مو بووه به‌ڵام به بروای من سوئد ده‌توانێ نموونه‌یه‌ک بێت بۆ دموکراسی و ئازادی و ده‌کرێت وه‌کوو سه‌رچاوه‌یه‌ک ئێمه‌ی رۆژ هه‌ڵاتی ناوه‌راست که‌ڵکی لێ وه‌ربگرین.

 

 

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در جمعه سوم دی 1389  |
 ره‌ها : وه‌رگێرانی چه‌ند شیعری بیانی

نووسینی جین هیرشفیلد

ده‌س به ده‌س

چه‌نێک له‌شت ده‌س به ده‌س ده‌گه‌رێت

تا ده‌گا به من

منیش وه‌ک زۆر که‌سان ره‌تی ده‌که‌مه‌وه...

تۆ هیچ زۆر ناڵێت

پاڵ به باوه ری له ده‌ست چوو

به‌ڵام

وه‌ک مراویه دڕنده‌کان ،

و ئێمه درگا به رووی شته‌کانی جیهاندا داده‌خه‌ین

بۆ خه‌ون

بۆ شته‌کان به‌ره‌و خه‌ونی ئاواته‌کان

چۆن ئه‌وان ون ده‌بن

چۆن له به‌ر گزنگدا له ناو ده‌چن

ئێستا هێدی دڕگای قۆتوه‌که ده‌که‌مه‌وه

هیچی تیا نیه

ئه‌یده‌م به تۆ، ئه‌وین

تا شه‌وانه به قامکه‌کانت له ناویدا بگه‌رێت

و له بیرم بێنیته‌وه.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مه‌رگ

به ڵێ مه‌رگ

 هه‌موو شت ده‌یبه‌ستێ

ماشینه‌کان چه‌ق ده‌به‌ستن

ته‌نانه‌ت چراکان

هه‌ر وه‌ک ئه‌و سمۆره‌ی که ده‌زانێت چاوێک سه‌یری ده‌کات

په‌یتا په‌یتا ئه‌و وشه له سه‌ر زوانی

و شته‌کان به‌ره‌و پێش ده‌چن

ژیانت

له به‌ر چات وه‌ک فیلمێکی کۆن دێت و ده‌چێت

‌ درێژه‌ی پێ بده، سات به ساتی له ده‌متدا مه‌زه بکه

ڕاڤه‌یه‌کی تر له خۆ ده‌گرێت و

سه‌ر داپۆشراو به ده‌ور لاشه‌ی حه‌یوانێکدا ده‌سورێته‌وه

مه‌رگ برسیه، هه‌موو بوونه‌وه‌ران هه‌ڵده‌لووشێت

ژیان برسیه، هه‌موو مردوه‌کان هه‌ڵده‌لووشێت

هه‌ر دوو هیچ کات تێر نابن

هه‌ڵده‌لووشن و هه‌ڵده‌لووشن ...

په‌نجه‌ی ژیانبه‌هێزه وه‌ک جنگاڵی مه‌رگ

به‌ڵام

ئه‌ی یاری بزر بوو، له کوێت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منداڵانی ئێوە منداڵی ئێوە نین

جەبران خەلیل جەبران


جەبران خەلیل جەبران لە کتێبی پەیامبەر
منداڵانی ئێوە منداڵی ئێوە نین
ئ
ە
و
ا
ن
کور و کچانی ژیانن کە بە شوێن خۆیانەوەن
ئ
ە
و
ا
ن
بە هۆی ئێوەوە دێن، نە لە ئێوە
هەر چەن لە گەڵتانن، بەڵام هیچی ئێوە نین
دەتوانن دلۆفانی خۆتانی پێ بدەن، بەڵام نە ئەندیشەی خۆتان
چۆنکا ئەوان ئەندیشەی خۆیان هەیە
دەتوانن لاشەی لە نێو ماڵدا حەبس کەن، بەڵام نە رۆحی ئەوان چۆنکا رۆحیان لە ماڵی بەیانیدا دەژی
ئ
ە
و
ە
ی
ئێوە تەنانەت لە نێو خەونەکانیشتانا ناتوانن بیبینن
ئێوە ڕەنگە تێبکۆشن وەک ئەوانتان لێ بێت، بەڵام هەرگیز ناتوانن ئەوان وەک خۆتان لێ بکەن
چۆنکا ژیان بۆ دواوە ناگەرێتەوە و لە رۆژی ڕابردووشدا ڕاناوەستێ
ئێوە ئەو کەمانانە کە مناڵەکانتان
وەک تیری زینوو بەرەو بەیانی ڕێ دەکەون
جەبران خەلیل جەبران لە کتێبی پەیامبەر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جەبران خەلیل جەبران
منداڵانی ئێوە منداڵی ئێوە نین
ئ
ە
و
ا
ن
کور و کچانی ژیانن کە بە شوێن خۆیانەوەن
ئ
ە
و
ا
ن
 بە هۆی ئێوەوە دێن، نە لە ئێوە
هەر چەن لە گەڵتانن، بەڵام هیچی ئێوە نین
دەتوانن دلۆفانی خۆتانی پێ بدەن، بەڵام نە ئەندیشەی خۆتان
چۆنکا ئەوان ئەندیشەی خۆیان هەیە
دەتوانن لاشەی لە نێو ماڵدا حەبس کەن، بەڵام نە رۆحی ئەوان چۆنکا رۆحیان لە ماڵی بەیانیدا دەژی
ئ
ە
و
ە
ی
 ئێوە تەنانەت لە نێو خەونەکانیشتانا ناتوانن بیبینن
ئێوە ڕەنگە تێبکۆشن وەک ئەوانتان لێ بێت، بەڵام هەرگیز ناتوانن ئەوان وەک خۆتان لێ بکەن
چۆنکا ژیان بۆ دواوە ناگەرێتەوە و لە رۆژی ڕابردووشدا ڕاناوەستێ
ئێوە ئەو کەمانانە کە مناڵەکانتان
وەک تیری زینوو بەرەو بەیانی ڕێ دەکەون
جەبران خەلیل جەبران لە کتێبی پەیامبەر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ده‌ریا

ده‌ریا پێکه‌نی

له دوور ده‌سته‌کان

دیانه‌کانی که‌ف و

لێوه‌کانی ئاسمان

تۆ چی ده‌فرۆشی

کێژۆڵه‌ی خه‌مینی سینه رووت

من

ئاوی ده‌ریاکان ده‌فتۆشم،  ئاغا

ئه‌م فرمێسکم سوێرانه

کوێوه هه‌ڵده‌قۆلێن

ئاوی ده‌ریاکان

من

به گریان به‌دیی دێنم ئاغا

دڵی من و ئه‌م تاڵیه

سه‌رچاوه‌ی له کۆیه

ئاوی ده‌ریاکان به تۆندی تاڵه، ئاغا

ده‌ریا پێکه‌نی

له دوور ده‌سته‌کان

دیانه‌کانی که‌ف و

لێوه‌کانی ئاسمان

فدریکو گارسیا لورکا

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خه‌م و خوا

خه‌م له به‌هشت

له به‌هشتیش کاتژمێری خه‌مهێنه‌ر هه‌یه

کاتژمێرێکی سه‌خت

کاتێ دوو دڵی ئه‌رواح له گه‌ماڕۆی خۆێدا قه‌تیس ده‌که‌ن

بۆ چی جیهانم خۆڵقاند؟ خوا سه‌ری سوور ماوه

ده‌ڵێت: نازانم

فریشته‌کان به دوو دڵیه‌وه سه‌یری ده‌که‌ن

داده که‌وێت

سونه‌ت، لێبۆردن، ئاخره‌ت و ئه‌وین

داده‌ڕمێن

ئه‌وان له په‌ڕن.

په‌ڕێکی‌تر

کاری به‌هشت ته‌واوه.

کوژاوه

بێ ده‌نگی سه‌ره‌ خه‌ر

که له کاتی نێوان هیچ شت و هه‌موو شت  قسه‌یه‌ک بکات

ئه‌مه یانی،

خه‌می خوا

نووسینی: جین هیرشفیلد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گریان

بگریه

مناڵیه‌ک تیا چوو

لاویه‌ک له ده‌ست چوو

به‌ڵام ژیان له ده‌ست نه‌چوو

هه‌وه‌ڵێن ئه‌وین به سه‌ر چوو

دووهه‌مین ئه‌وین له سه‌ر و.

سێه‌هه‌مین ئه‌وین تێپه‌ری

به‌ڵام، دڵ به‌ره‌ ڕێگای خۆی ده‌روات.

باشترین هاوڕێکانت له ده‌ست داوه

بۆ هیچ سه‌فه‌رێک

ماڵداری، نه پاپۆڕ ێک نه زه‌وێک

به‌ڵام ده‌روانیته زه‌ریا

باشترین کتێبت نه‌نووسیوه

باشترین کطێبت نه‌خۆیندوه‌ته‌وه

هێنده‌ش ئه‌وینداری موسیقا نه‌بووی

به‌ڵام

خاوه‌ن سه‌گێکی

چه‌ن وشه‌یه‌کی ناخۆش

به‌وته‌یه‌کی ئارام، دڵتی ئێشانوه

هه‌رگیز، هه‌رگیز ده‌رمانیان نه‌کردوه

به‌ڵام

ئه‌ی گاڵته چی؟

له سێبه‌ری ئه‌م جیهانه ناڵه‌باره‌دا

ویستیه‌کی راستی بوونی نیه

تۆ ته‌نیا دژایه‌تی محجوبت داوا ده‌کرد

به‌ڵام

خه‌ڵکانێکی تر دێن

ئاکامدا ده‌بێ  بۆ خۆت پڕ بێت

باوه‌ریه‌ک و بۆ هه‌میشه له نێو ئاودا

ئێسته تۆ رووتی

له سه‌ر ماسه‌کان،  نێو بادا بنۆ کۆڕم

نووسه‌ر: کارلوس دروموند ئاندراده

 

 

 

بورخس

ڕسته‌یه‌ک له شیعری والری که نابێ بیهێنمه‌وه یاد

شه‌قامێک بۆ پاکانم قه ده‌غه‌یه

ئاوێنه‌یه‌که که له  دوا هه‌ناسه‌دا منی دیوه

درگایه‌که که به‌ستوومه تا دوا ساتی  جیهان

له نێوان کتێبخانه‌ی ماڵه‌که‌م

له‌وانه‌ی له گه‌ڵمدان

زۆرن ئه‌و کتێبانه‌ی که هیچ کات نابێ بیانکه‌مه‌وه

ئێستا هاوینی 50 ساڵییم تێپه‌راند

مردن به بێپسانه‌وه به  شوێنمۆیه

 

 

 

 

 

 

 

 

ره‌ها

ره‌ها له خه‌ون و ئاره‌زوو

خۆدی داهاتوو، ئازاد،

مڕۆی مردوو، مردوو نیه: خۆدی مه‌رگه

وه‌ک خوای نه‌هێنی

که هه‌ر چی بێته سه‌ر زوان، ده‌نێ دیانی پیا نه‌نێت

مردوو، بێگانه له هه‌موو شوێن

شتێک جێگه له کاوڵکاری و ونی جیهانه

به جێ دێڵێن نه‌ وا که ره‌نگ و گاڵته به جێ دێڵێن

لێره، له قۆژبنیه‌ک که چاو ناکرێته‌وه

له‌وێ له دۆڵێکدا خه‌ونه‌کانی چاوه‌روانی چاڵ کردنن

ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ی بیری لێده‌که‌ینه‌وه

ئه‌ویش ده‌یتوانی بیرله‌و بکاته‌وه.

هه‌ر له دز ده‌چێن

له حاڵی دابه‌شکردنی ده‌سکه‌وتی شه‌و و رۆژدا

 

 

 

رۆح

هێدی هێدی جیاوازی  ناسکی نێوان ڕاگرتنی ده‌ستیه‌ک و

فیری زه‌نجیر کردنی رۆح ده‌بێت.

ئه‌مه ئه‌وینی پاڵ پێوه نڕاو نیه

دۆستی، متمانه

فێر ده‌بی ماچه‌کان قه‌رارداد نیین

خه‌ڵاته‌کان، بریار و پ بێ مانان

و شکسته‌کانت وه‌رده‌گڕێت

سه‌رت به‌رز ڕاده‌گرێت و به چاوی کراوه‌وه

به لار و له‌نجه‌ی ژنانه ، نه خه‌مێکی منداڵانه

فێر ده‌بێت هه‌موو رێگاکانت ئه‌مڕۆ دروست بکه‌یت

که خاکی به‌یانی بۆ خه‌ونه‌کانی به‌یانی بێ که‌ڵکه

و ئاینده  مومکێنه بۆ نێو شه‌ڕی له خۆدا هه‌یه

هێدی هێدی فێر ده‌بێت

ته‌نانه‌ت گزنگی خۆر ده‌سوتێنێ ئه‌گه‌ر زۆر له به‌ر خۆردا بێت

دوایی باخی خۆی ده‌چێنیت و رۆحت جوان ده‌که‌یت

بێ ئه‌وه‌ی چاوه‌روانی که‌سێک بێت تا گۆڵت بۆ بێنێت

فێر ده‌بی به‌رگه بگرێت

قه‌وی  و خۆراگرێت

که، زۆر ده‌هێنێت

و فێر ده‌بێت و فێر ده‌بێت

له گه‌ڵ هه‌ر ماڵئاواییه‌ک

فێر ده‌بێت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جوانی

ئه‌ی خه‌ڵکینه، جوانم!

وه‌ک خه‌ونێک به سه‌ختی به‌رد،

و سینه‌م جێگه‌یه‌که

هه‌ر که‌س له کاتی خۆیدا بریندار ده‌بێت

تا ئه‌وێنێ له گیانی شاعیردا دروست بکات

هه‌تا هه‌تایی

وه‌ک زات

من له سه‌ر کورسی ئاسمانه سه‌ره‌وه داده‌نیشم

وه‌ک ئه‌فسانه‌کان که له مێشکدا ناگۆنجێ

دڵی وه‌ک به‌رف پێکه‌وه ده‌لکێنم

ڕقم له‌و خه‌تانه‌یه که جێ به جێ ده‌کات
 کات نه پێ ده‌که‌نم و نه‌ ده‌گریم

شاعیران له به‌رامبه‌ر هه‌لس و که‌وته به‌رزه‌که‌م

که ده‌ڵێت له خه‌ڵاتی ئوسکار وه‌رم گرتووه

رۆژگاریان به ریازه‌ تێپه‌راندووه

به جێگه‌ی

من بۆ ئه‌فسوون کردنی ئه‌م ئه‌ویندارانه

له‌و ئاوینه رووناکانه‌ی که هه‌موو شت به جوانی نیشان ده‌ده‌ن

چاوه‌کانم هه‌یه

چاوه درشته‌کانم،

به گزنگی هه‌میشه‌یی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نووسینی: بودلر

 بۆ هه‌ڵگرتنی وه‌زنه‌یه‌کی قۆرس

هێزی سیزیفی پێویسته

ده‌بێ دڵ به کار بده‌ین

هۆنه‌ر کۆرت و ماوه که‌م

دوور له گۆڕه ناسراوه‌کان

ده‌ور و به‌ری گۆرستانی دوور

دڵم، وه‌ک قه‌رزاریه ک

ئاهه‌نگی خه‌مهێنه‌ر لێده‌درێت

نگینی زۆر له نێو خاکدا نوستوون

تاریکی و له بیر کراووی

دوور له پاچ و دۆزه‌ران

که گۆڵی زۆر

بۆنیان به ناسکی رازێک

نێو ته‌نیایی خۆیان.

ئه‌وینداران فاحشه‌ی شادن

شاد و قه‌ڵه‌و

باسکه‌کانی من

تۆقڵه‌یان کردوه ، هێنده له ئامێزیان گرتووه

سپاست ده‌که‌م

ئه‌ستێره دروشاوه‌کانی نێو ئاسمان

چۆنکا چاوه چنۆکه‌کانم ، ته‌نیا

بیره‌وه‌ری خۆر ده‌بینن

به‌داخه‌وه ئاواتم بوو رۆژیه‌ک بێم

ناوه‌ند و ئاخری فه‌زا

هێشتاش نازانم

له ژێر کامه چاوی ئاگریندا

ده‌شکێن

سووتاو له نێو ئه‌ویندا به جوانی

ده‌سکه‌وتێکم بێت

ناوی به‌رزی خۆم ده‌به‌خشم

به‌و  چاڵه‌ی که ده‌بێته گۆرم

 

 

 

ئه‌ی رۆز ده‌ته‌وێ

له نێو خه‌ڵاته‌کانماندا خۆ بنوێنی

ئه‌و خه ڵاته‌ی تا سنووری خۆشبه‌ختی پێش ده‌روات

ئایا ده‌گه ڕێته‌وه

سه‌دان جار تۆم دیوه، وشک و خۆشبه‌خت

له قۆتوویه‌کی بۆن خۆشدا، وشک و خۆشبه‌خت

هه‌ر گۆڵێک خه‌ڵاتیه‌که

له قۆتوویه‌کی بۆن خۆشدا، له پاڵ تاڵه موویه‌کی بۆن خۆشدا

یا له ناو ئه‌و کتێبه‌ی که ده‌یان جار له نێو ماڵی ته‌نیاییدا خۆیندوومه‌ته‌وه

نووسه‌ر: راینر ماریا ریلکه

 

 

 

 

 

 

رۆزی ته‌نیا

رۆزی ته‌نیا، هاوتای هه‌موو رۆزه‌کان

به‌ڵام بێ هاوتا، بێ عه‌یب نیه

وته‌یه‌کی ڕاست

گه‌ماڕۆ دراو له نێو شته‌کاندا

بێ بوونی\

خه‌ونه‌کانمان چۆن ڕاڤه به‌که‌ین

و وه‌ستانه چکۆڵه‌ ویستیه‌کان

له ڕێگه ناته‌واه‌که‌دا

نووسه‌ر: راینر ماریا ریلکه

 

 

 

 

 

 

 

 

دڵداری

هێنده له بوونت شادم

رۆزی کراوه

دڵداری تۆ،

به سه‌ر خۆشی گیانم ده‌کێشێت

بۆنی تۆ وه‌ک هه‌موو ژیان

هه‌ڵده‌مژم

و خۆم ئه‌و دڵداره ده‌بینم

ته‌واوه‌تی

نووسه‌ر: راینت ماریا ریلکه

 

 

 

 

 

 

 

 

ئاسایش

دوای ئه‌وه‌ی هه‌موو رۆژ با ده‌هات

له ئاسایشێکی ئه‌بدیدا

وه‌ک نگارێکی ئارام له ڕێگه‌وه دێت

هه‌موو شت ئارام ده‌بێته‌وه، پاک...

نوور و زێر له ئاسۆوه ده‌بارێت

نه‌خشی جوانی هه‌وره‌کان

نووسه‌ر راینر ماریا ریلکه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گابریل گارسیا مارکز نووسەری هاوچەرخ ، دوای بیستنی ئەوەی کە نەخۆشی سەرتانەی هەیە ، ئەم نووسینەی وەک دوایین ماڵئاوایی نوسیوە .

وەرگێر : محە ممە د حەکیمی

خوایە! ئەگەر تۆزقاڵێ ژیانم دەبوو ، نەمدەهێشت تەنانەت رۆژیەکی لێ بڕوات بە بێ ئەوەی ئەو خەڵکانەی ، خۆشم ویستوون، نەڵێم پێیان ئەویندارتانم و بە هەموو ژن و پیاوانم دەسڵماند کە دڵم لە بەندیاندایە ورۆحم لە ماڵی دڵۆفانی ئەواندایە.

ئەگەر خوا، تەنیا و تەنیا لەتیک ژیان لە نێو دەستم دادەنێت ، لە سێبەری ئەویندا ئۆقرەم دەگرت. بە مرۆکانم نیشان دەدا هەلەن ئەو کاتەی وا بیر بکەنەوە کە پیر بوون ، ئێتر ناتوانن عاشق بن.

ئاخ خوایە! ئەوان نازانن ئەو کاتە پیر دەبن کە ئێتر ناتوانن عاشق بن.

هەر مناڵێکم بە دوو باڵ دەرازاندەوە ، وێڵم دەکردن تا ، فێری باڵ کردنەوە و فڕین ببن.

پێیرانم فێر دەکرد کە مردن نا لە گەڵ پیری ، بەگەڵا رێژان لە رێگەوە دەگات.

ئاخ ئینسانەکان . چ شتهایەک کە لە ئێوەوە فێر نەبووم.

من فێر بووم ، هەموو دەیانەوێت لە نووکدا بژیین ، بە بێ ئەوەی ئەو خۆشیەی کەلە ناو کەفی دەستدا نووستوە ،ڕوانیبێتیان.

چ جوان زانیومە ئەو کاتەی منداڵ بۆ هەوەڵ جار مستە چکۆڵەکەی لە دەور قامکی باوکی دەئاڵێنێ ، ئەویی بۆ هەمیشە خستوەتە ناو تەڵەی خۆیەوە.

زانیومە مڕۆیەک ، تەنیا کاتێ مافی هەیە لە سەرەوە چاو ببڕێتە کەسیەک کە ناچار بێت یارمەتی بکات تا لە سەر پای خۆی بوەستێت.

کەمتر دەخەوتم و خەیاڵاوی ئەفسانەم دەدیی چۆنکا دەمزانی هەر چڕکەیەک چاو ببەستین ، 60 سانیە گزنگ. 60 سانیە روناکی.

کاتێ خەڵک دەوەستان ، من هەڵدەستام و کاتێ خەڵک دەنووستن ، من نەدەنووستم.

کاتێ خەڵک دەدوان ، گۆێم ڕادەگرت و دواییش لە خواردنی شۆکولاتیەک چ لزەتیەکم لێی دەدیی.

ئەگەر خوا ، زەرەیەک ژیانی پێ دەبەخشیم ، کراسیەکی سادەم لە بەر دەکرد.

هەوەڵ چاوم دەبڕیە هەتاو و دوایی جەستەم و دواییش رۆحم رووت دەکردەوە.

خوایە! ئەگەر هەر وا دڵ لە سینەمدا تییک تییک بکات ، هەموو ڕق و توورەییم لە سەر لەتیەک سەهۆڵدا دەنووسی و لە ئاکامدا چاوەڕێی رۆژ ئاوا بوون دەبووم.

فرمێسکەکانم ، گۆڵە سوورەکانی ئاو دەدا تا برینی دڕکە ناسکەکانی و ماچی گۆڵ بەرگەکانیان لە ناخمدا رەگ دادەکۆتێ.

زۆر شت لە ئێوەوە فێر بووم ، بەڵام کەڵکی چییە کاتێ ئەمانە دەخەمە ناو جانتاکەم ، لە خانووی مردندام.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دموکراسی

له رۆژنه‌یه‌کی کراوه له به‌هاردا

له شه‌وانی مه‌یانی تیان ئان مه‌ن

ئه م هه‌سته

ئه‌وه‌ی ده‌بینیت ئه‌وه‌نده‌ش که ده‌ڵێن راست نیه

یا راستیه، به‌ڵام ئه‌وێ که ده‌ڵێن نیه

له شه‌ڕ، دژ به شلووقی و ئاژاوه

له شه‌و و فیقه‌ی کارگه

له ئاگری بێ ماڵان

له خۆڵه‌مێشی خۆشی

دموکراسی هاته نێو ئه‌م ژووره‌وه

نووسینی: لئونارد کوهن

 

 

 

 

 

 

 

 

نامه‌ی ژماره 3

هیچ شتیه‌ک ناتوانێ

ئێمه لاو ڕابگرێت، تۆ ده‌زانی

ژن و پیاویه‌ک لاو نامێنن

لاویان

بپێچنه ده‌ور ده‌نگی شیرینی کایه‌کان

ئێمه هه‌ر ئه‌وه‌ین، که بووین

ته‌واو بوو، ده‌نگدانه‌وه‌کان

ئێستا هاوده‌م له گه‌ڵ، عه‌تری هێدی تردا

به‌ره‌و پێش ده‌چیین

سه‌خته

دیانی پێدا بنێم

زۆر جار دوای نێوه شه‌و

له هه‌موو شت

ڕقم هه‌ڵده‌ستێ.

 

 

 

نووسینی: سونیا سانچز

شیعری 3

کۆ ده‌که‌مه‌وه

دنکه دنک ده‌نگه‌کان

که جێت هێشتوه

ئه‌وان له سه‌ر کورسیه‌که‌مان

پان ده‌که‌مه‌وه

هه‌موو شه‌و تۆ له ناو هه‌ناسه‌مدایت

نشه‌م ده‌کات

 

 

 

 

 

 

 

 

 

هایکو

ئه‌ستێره له‌ پڕه‌کانم ، ئێمه

من و تۆ کاتێ هه‌ڵده‌چێن

له ژێر پێستی یه‌کدیدا، ئه‌م ئاوی په‌مه‌ییه

نووسینی: سونیا سانچز

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دێری سیۆ

حه‌وتووی ڕابردوو له پاڵ داره‌کانی سه‌ر شه‌قام

و که‌مێکیش له داره‌کانی خواره‌وه‌ی شه‌قام، له سه‌ر پێچی کۆرتله‌ند،

به باوه‌شێک گۆڵی سیۆه‌وه هاتی

تا له ژێر دره‌ختی سیۆی ونی ماڵه‌کاماندا بۆ توو بڵاو کردنه‌وه

وتت، ئاوا زستانی ئاینده سیۆمان هه‌یه.

له په‌نجێره‌که‌وه ڕوانیم

به‌و ورده گۆڵانه‌ی ژێر دره‌خته‌که

هه‌ر له دێریه‌کی کاتی ده‌چوو ،

هه‌ر له‌و شوێنه ده‌چوو که مه‌حاڵه شتیه‌کی تیا روو بدات،

به‌ڵام رووداو هه‌میشه هه‌ر له‌م شوێنانه روو ده‌دات، خه‌ڵک وا ده‌ڵێن،

فریشته‌کان یان مریه‌می کچ له‌ شوێنیه‌کی وا خۆ ده‌نوێنێ

لێره‌یه ئه‌و جێگه‌ی خه‌ڵک بۆ خه‌ڵات له ژێ دره‌خته‌که‌دا بووکه شووشه داده‌نێن.

به پارچه‌ی ره‌نگا و ره‌نگ ده‌رازێننه‌وه.

بیرم کرده‌وه،چ باش ده‌بوو

ئه‌گه‌ر سه‌ری کرنۆش بۆ باخ داده‌نێم،یا بۆ به‌هار

ڕێک رۆژێ دواتر، هێنده سه‌ر سوور هێنه‌ر، ترسێنه‌ر

له پڕ بیناییت له ده‌ست ده‌ده‌ییت

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در جمعه سوم دی 1389  |
  وب لاگ و زیندان

نووسینی : محه‌ممه‌د حه‌کیمی

گرتن و ئازار دانی وب لاگ نووسان به‌رده‌وامه و جیهان له به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو زوڵم و زۆره‌دا بێده‌نگه و ته‌نانه‌ت ناتوانی  قسه‌ی دڵی خۆت و ڕا و بیری جیاوازی خۆت ده‌ر ببرێت و ده‌بێ هه‌موو رۆژیه‌ک چاوه‌روانی گرتن و زیندان ببێت، ئێران بۆه‌ته مه‌کۆی زیندانیانی سیاسی و مه‌ده‌نی و رژێم هه‌موو جۆره ده‌نگێکی جیاواز له گه‌ڕوودا ده‌خنکێنێت و په‌تی سێداره له ئێران وه‌ک هه‌میشه ئاماده‌یه و ئێستا له‌م سه‌ر و به‌نده‌دا وب لاگ نووسه‌کانیش  بێبه‌ش نه‌بوون و لێره‌دا ئامژه‌یه‌کی کۆرت ده‌که‌م به چاره‌نووسی نادیاری ئه‌و تاقمه رووناکبیره.

گرتن و ڕاوه دوونانی وب لاگ نووسه‌کان نه‌یتوانیه چۆک به که‌سانی رۆشنبیر دابدات بۆ ئه‌وه‌ی واز له کاره‌کانیان بێنن ، له‌م نێوه‌دا ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێم بۆ رێگه گرتن له ئازادی ڕا ده‌ربرین هێرشیه‌کی زۆریان کرده سه‌ر ئینترنی و ئه‌وانه‌ی وا وب لاگ ده‌نووسن و رستیه‌کانی کۆمه‌ڵگا ده‌خه‌نه به‌رده‌م خۆێنه‌ری تینوو و تا ئه‌و جێگا پێش چوون که وتیان هه‌ر وب لاگ نووسێک باس له شتی بڤه بکات ئه‌وا  ته‌نانه‌ت حوکمی مولحدی به سه‌ردا ده‌سه‌پێت و به دڵنیاییه‌وه حوکمی ئه‌و که‌سه‌ش که تۆمتبار بکرێت به مولحد سێداره‌یه، هه‌ر چه‌ن ئه‌م گرتن و گۆشارانه بۆ سه‌ر وب لاگ نووسه‌کانه نه‌یتوانی کاره‌کانی ئه‌وان دوا بخات و ئه‌وان به وڕه‌یه‌کی زۆرتره‌وه کاری ڕاگه‌یاندنی خۆتان ده‌ست پێکرده‌وه و هه‌ر وا که دییمان چه‌ندین که‌س ده‌سبه‌ر و به زیندانی درێژ ماوه حوکم دران.

زۆربه‌ی وب لاگ نووسه‌کانی ناو خۆی ئێران، زۆربه‌یان به هۆی بیر و باوه‌ری خۆیه‌وه ده‌سبه‌سه‌ر کراوه و ماوه‌یه‌کی زۆر له زینداندا بوون یان هه‌ن ، هه‌ر وا که زۆربه‌یان له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره بوون که  هیچ کات ده‌سبه‌سه‌ریان ناکات ، و به راستی ئه‌منیه‌تێک نیه بۆ هیچ که‌س له ئێران و هه‌موو که‌س له ژێر زه‌ره‌بینی هێزه لیباس شه‌خسی وئیتلاعاتیه‌کاندایه و هه‌ر ئان  و سان پییان خۆش بێت هه‌ر که‌سێک ده‌سبه‌سه‌ر ده‌که‌ن و ئه‌م باردۆخه‌ی ئه‌مڕۆی ئێران هه‌ر له وشتریه‌کی مه‌ست ده‌چێت که له به‌ردرگاتان نووستوه و که‌س نازانێت بۆ ساتیه کی تر له چ به‌ر درگاییه‌کدا ده‌نۆێت.  

له رۆژانی هه‌وه‌ڵی ده‌سبه‌سه‌ر کردنه‌کانی وب لاگ نووه‌کندا رۆژنامه‌کان و ئوپزسیون و هه‌ر وه‌ها تاقمێک له وڵاته بیانیه‌کان به چڕ و پڕی باسیان له‌و پرسه کرد، به‌ڵام دوای ماوه‌یه‌کی کۆرت  ئه‌و که‌سانه پشت گوێ خران و ئێستا که‌س باسیان لێوه ناکت، ته‌نیا ئه‌وه نه‌بێت که ناوه ناوه ده‌وترێت وب لاگ نووسێک ده‌سبه‌ر کرا و ئه‌م بێده‌نگیه بووه‌ته هۆی ئه‌وه‌ر رژێم یاخی تر ببێت و زیاتر هه‌وڵ بدات بۆ زیندانی کردنی بیر و ڕاکان.

 که‌ڵک وه‌رگرتن له یوتووب، ئس مس وهه‌ر وه‌ها وب لاگه‌کان ئه‌و هه‌له‌یان بۆ خه‌ڵک ڕه‌خساندوه که بۆ خۆیان هه‌واڵده‌ر بن و ته‌نیا گرێ بیستی هه‌واڵ نه‌بن و هه‌وڵه‌کان ده‌بنه هۆی ڕا ده‌ربرین هه‌زاران بیری جیاواز و له‌و ناوه‌دا ده‌توانرێ باشترین تیشک بخرێته سه‌ر هه‌واڵ ناردن و ئاگادار کردنه‌وه‌ی هه‌موو خه‌ڵکی ئێران و جیهان، و هه‌ر وه‌ها ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی هه‌واڵه‌کان ته‌نیا له یه‌ک بۆ چوون نه‌بێت.

 لێره‌دا نموونه‌یه‌ک له‌و باره‌وه دێنمه‌وه فیلمێک له زانکۆی زه‌نجان بڵاو کرایه‌وه که له‌و فیلمه‌دا جێگری حزب الله‌ی ئه‌و زانکۆیه به زۆر ده‌یوێست ده‌سدرێژی سکسی بکاته سه‌ر کچێک و ئه‌م فیلمه له سه‌ر یوتوب و به بولوتوس نێردرا بۆ هه‌موو جیهان و خه‌ڵکی ئێرانیش به چاوی خۆیان ئه‌و شته‌یان بینی و ئه‌و کاره‌ساته بووه بۆی ئه‌وه‌ی که زانکۆ مان بگرێت و به ماوه‌ی یه‌ک حه‌فته خۆیندکاران نه‌چوونه سه‌ر کلاسی ده‌رسه‌کانیان و به ده‌یان بیر و بۆ چوونی جیاواز له سه‌ر ئه‌و کاره‌ساته له ئینترنت و وب لاگه‌کاند بڵاو کرایه‌و و حکومه‌ت ناچار بوو ئه‌و که‌سه بگرێت و بیخاته نێو زیندان، به‌ڵام ته‌نیا بۆسێ رۆژ له زیندان.

 سه‌رچاوه : ئستفن کاهمه‌ن

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در جمعه سوم دی 1389  |
 نه‌مانی سووبسید و چڕکه ساتیه‌ک به‌ره‌و فه‌وتان

نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

 

من ئه‌و که‌سه‌م ، هه‌موو رۆژیه‌ک، ژیانی ئه‌مڕۆم ده فرۆشم، بۆ کرینی نانی سبه‌ی، هه‌ی ژین های ژین، له‌م بازاره بێ رۆحه‌دا، ژیان هه‌رزانتره له نان

شیعری: ئه‌حمد شاملوو، وه‌رگێرانی ناسر حیسامی


چڕکه‌ساته‌کان بۆ نه‌مانی سووبسید له ئێران و ته‌واو بوونی کاتی سووبسید و ئازاد بوونی نرخی هه‌موو شتیه‌ک و ئه‌مجاره هێرشیه‌کی نوێ بۆ سه‌ر کاسبکارانی زۆربه‌ی شاره‌کان ده‌ستی پێکرد.

به دڵنیاییه‌وه باردۆخیه‌کی سه‌خت و ناڵه‌بار بۆ ده‌یان میلیون که‌سی هه‌ژار و نه‌دار له ئێران دێته ئاراوه، لێره‌دا ته‌نانه‌ت رژێمی دژه مڕۆییش که‌وتوه‌ته دڵه‌ڕاوکێ و خۆی ئاماده کردوه بۆ هه‌ر جۆره ده‌نگی نارزایه‌تیه‌ک و هه‌موو شاره‌کانی به هێزی دژه شۆرش میلیتاریزه کردوه و جیا له‌وانه ده‌ستی داوه‌ته سێداره‌ی لاوانی شۆرشگێر و که‌سایه‌تیه مه‌ده‌نی و سیاسیه‌کان و هه‌ر وه‌ها بۆ تۆقاندن و ترس خستنه دڵی خه‌ڵکی ئێران هه‌ر رۆژه به جۆریه‌ک مانۆر ده‌دات له نێو کۆڵانه‌کان.

ئه‌گه‌ر چی فه‌زایه‌کی تسێنه‌ری خۆڵقاندوه، ئه‌گه‌ر چی فه‌زای سه‌رکۆت شاڕاوه نیه هه‌موو جیهان ئه‌وه ده‌زانن و ئه‌وه‌ی ده‌بێ له یادی نه‌که‌ین وڕه‌ی جه‌ماوه‌ره و روویه‌کی تری ئه‌م کێشه‌یه که ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی کۆماری ئیسلامی به ده‌ستیه‌وه ده‌ناڵێنن و هه‌ر وا که دوای هه‌ڵبژاردنه‌که هێنده ترس که‌وتبووه دڵیان که خۆیان ئاماده کردبوو له کاتی روودانی هه‌ر شتیه‌ک  بکه‌ن و بچن بۆ سووریا و ته‌نانه‌ت خامنه‌یی هه‌واپیماکه‌یشی ئاماده کرد بوو بۆ ئه‌و ڕا کردنه و ئه‌وان هێنده له خه‌ڵک ده‌تسن هه‌ر بۆیه ده‌ستیان داوه‌ته ئه‌م هه‌موو توند و تیژیه.

بروای من ئه‌م جاره جه‌ماوه‌ر داوای نان و ماڤی ژیانی خۆیان ده‌که‌ن و شوحاریان ده‌بێ به نانی من چی لێهات و زۆر به جدیه‌وه پایه‌کانی ئه‌م رژێمه ده‌هێننه له‌رزین و ئه‌مه نه پرسی سیاسیه و نه فمینیستی یان ...  پ پرسی ژیانه و خه‌بات بۆ نان، ئه‌مه له لایه‌که‌وه و له لایه‌کی‌تره‌وه به هه‌ست کردوه به‌و مه‌ترسیه و هه‌ر بۆیه هه‌موو شار و کۆڵانی زۆر به تۆندی میلیتاریزه کردوه و لیباس شه‌خسیه‌کانی 24 ساعه‌ته له نێو ئه‌و کۆڵانانه‌دا ده‌سوورێنه‌وه.

داننی سووبسید بۆ قشری هه‌ژار و نه‌دار له ئێران له‌و سیاسه‌ته‌وه سه‌رچاوه ده‌گرێت که ده‌وڵه‌ت بتوانێ قه‌رز و که‌سری بودجه‌که‌ی وڵات بشارێته‌وه و له‌و رێگه‌وه بتوانێ ئه‌و بره پووڵه‌ی که که‌سری هێناو جوبران بکاته‌وه و ئه‌گه‌ر ئه‌م قه‌ره‌بوو کردنه‌وه ببێته هۆی له ناو چوونی ژیانی ده‌یان میلیون که‌س و شیرازه‌ی بنه‌ماڵه‌کان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه و به هه‌زاران ئافره‌ت  به ناچاری  و ته‌نیا بۆ په‌یدا کردنی نانی رۆژانه‌یان تووشی کێشه‌ی له‌ش فرۆشی د‌بنه‌وه و هه‌ر به‌و هۆیه شیرازه‌ی هه‌زاران بنه‌ماڵه هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه و به میلیونان منداڵ ئاواره‌ی کۆڵان و شه‌قامه‌کانی شاره گه‌وره‌کان ده‌بن یان ده‌کرێن ته‌نیا و ته‌نیا بۆ بژیوی ژیان و نانی رۆژانه.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره قسه‌کانی ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی که ده‌ڵێن ئه‌م ئازاد کردنی سووبسیدانه وڵات له قاقڕستان رزگار ده‌کات و ئاوه‌دانی بۆ ئێران دێنێت، به‌ڵام به بروای هه‌موو ۆسپۆرانی بواری ئابووری جیهان تا ئێستا هیچ وڵاتیه‌ک نه‌یتوانیوه ئه‌و کاره بکات و وڵاته‌که‌ی تووشی قه‌یران نه‌کردبێ و لا بردنی هه‌ر شتیه‌ک ده‌بێت ستیه‌کی تر ببێته جێگه‌که‌ی و بتوانێ شوێنی ئه‌و نه‌مانه بۆ خه‌ڵک پڕه‌وه بکات، به‌ڵام به داخه‌وه له ئێران برێکه که‌م پووڵ به خه‌ڵک ده‌ده‌ن و واده‌زانن به‌و سیاسه‌ته هه‌له و پڕ له گه‌نده‌لیه ده‌توانن ئابووری ئێران به‌ره‌و پێش ببه‌ن و به بروای من ته‌نیا ده‌سکه‌وتی نه‌مانی سووبسید ئه‌وه‌یه که خه‌ڵک هه‌ژار‌تر ونه‌دار تر ده‌بن و سه‌رمایه‌دار ده‌وڵه‌مه‌ندتر( لێره‌دا کاتێ باسی سه‌رمایه‌دار ده‌که‌ین مه‌بستم له ده‌سه‌ڵاتدارنی رژێمه چۆنکا ئه‌وان وه‌ک مۆته‌که ده‌ستیان گرتوه به سه‌ر هه‌موو داهاتی ئێراندا) ده‌بێت.

رژێمی کۆماری ئیسلامی وا ده‌زانێت به نه‌دانی سووبسید به خه‌ڵک ئێتر زۆر پێویستی به فرۆشتنی نه‌وت نامێنێت و ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگای نێو نه‌ته‌وه‌یی گه‌ماڕۆ بخه‌نه سه‌ر نه‌وت ئه‌وا ئێتر له‌و کاته‌دا فشار ناێته سه‌ر حکومه‌ت و ئه‌وه خه‌ڵکن که ده‌بێ باجه‌که‌ی بده‌ن و هه‌ر وا که تا ئێستا ته‌نیا خه‌ڵک باجی گه‌ماڕۆکانیان داوه.

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در پنجشنبه دوم دی 1389  |
 وتووێژه‌ بێ ئاکامه‌کانی نێوان گرۆپی 5+۱و ئێران

نووسینی : محه‌ممه‌د حه‌کیمی

14 مانگ به سه‌ر دوایین وتووێژه‌ ناوکیه‌که‌ی نێوان رژێمی تاران و گرپی 5+1 تێپه‌ری و دیسان بۆ جاریه‌کی‌تر وتووێژه‌کان ده‌ستی پێکرده‌وه، به‌ڵام به بێ هیچ ده‌سکه‌وتێک کوتایی به هه‌و‌ه‌ڵێن کۆبوونه‌وه‌ی دڕا ، بریاره له‌م مانگه‌دا کووبوونه‌وه‌یه‌کی‌تر له تورکیا به‌رێوه بچێت ، له‌م ناوه‌دا ده‌کرێت له سه‌ر زۆر شت قسه‌و باس بکرێت و به دڵنیاییه‌وه ته‌نیا پرسی ناوکی ناێته ئاراوه و شتی زۆر له‌وه زیاتر له‌م وتووێژه‌دا دێته ئاراوه و یه‌کێک له‌و شتانه‌ی که باسی لێوه ده‌کرێت پرسی ناوچه‌ییه به تایبه‌تی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست و به هۆی ئه‌وه‌ی که رژێمی تاران ده‌ست له کار و باری زۆربه‌ی وڵاتانی ناوچه‌که وه‌ر ده‌دات و هه‌ر ئه‌م ده‌ستێوه‌ردانه بووه‌ته هۆی دڵه ڕاوکێی وڵاته بیانیه‌کان و هه‌ر بۆیه له به‌ڵگه‌کانی ویکی لیکسدا هاتووه که زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه داواکاری ئه‌وه‌یان له ئه‌مریکا کردوه که هێرشی نیزامی بکاته سه‌ر ئێران و ئه‌وان ئاماده‌یی خۆیانیان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته ده‌ر بریوه.

گرۆپی 5+1 ده‌ڵێن ئێران بۆی هه‌یه که‌ڵک له یورانیوم بۆ کاره ئاشتیخوازانه وه‌ک کار و باری نه‌خۆشی و کاره‌با که‌ڵکی لێ وه‌ربگرێت و ئه‌وه‌ی ده‌بێ ئه‌و رژێمه گۆ‌ی ڕایه‌ڵی جیهان بێنت و واز له  پێتاندنی یورانیوم بێنێت و ده‌ڵێن  ئه‌وه‌ی گرنگه ئه‌و راستیه یه به‌رنامه‌ی پێتاندنی یورانیوم شتێکی گرنگ نیه  ده‌توانرێ ئه‌و یورانیومه بۆ کاری ئاشتیخوازانه و مڕۆیی که‌ڵکی لێ وه‌ربگیردرێت به‌لام ئێران به شاردنه‌وه‌ی راستیه‌کان و هه‌ر وه‌ها گۆی نه‌دان به داواکاریه نێو نه‌ته‌وه‌یه‌کان وئه‌وه‌ی که سه‌ڵماندویه‌تی ئه‌و رژێمه جێگه‌ی متمانه نیه و نابێ له‌و وڵاته یورانیوم بپێتندرێ وهه‌ر به‌و هۆیه تا ئێستا  ڕێکخراوی نێو نه‌ته‌وه‌یی چه‌ندین گه‌ماڕۆی خستوه‌ته سه‌ر ئێران تا به‌ڵکوو فشاره‌کان ئه‌و رژێمه ناچار بکات واز له به‌رنامه‌ی ناوکی و هه‌ر وه‌ها ده‌ستێوه‌ردانی له وڵاته‌کانی ناوچه‌که هه‌ڵگرێت.

ئه‌گه‌ر چی گه‌ماڕۆکان تا ئێستا کاردانه‌وه‌یان زۆر بووه له سه‌ر ئابووری ئێران و خه‌ڵکی ئێران فشاریه‌کی زۆریان بۆ  هێناوه و  به بروای من ئه‌مڕۆکه ئێران به تاک ماوه‌ته‌وه و ته‌نیا دوستانی هه‌ر ئه‌و گرۆپانه‌ن، وه‌ک حه‌ماس و حزب الله که نانی لێ ده‌خۆن.

 پسپۆران له سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن که گه‌ماڕۆکان پێویستی به کاتی زیاتره و وتووێژه‌کان ئه‌م هه‌له ده‌ره‌خسێنن و چۆک به رژێمی ئێران ده‌ده‌ن، ئێستا ئێران خاوه‌ن 33 کیلو گره‌م یورانیومی پێتندراوه و ئه‌مه ده‌توانێ سێ چه‌کی ئه‌تۆمی که‌ڵکی لێ وه‌ربگیردرێت ، هه‌ر چه‌ن هه‌میشه وتراوه که ئێران ماڤی خۆیه‌تی په‌ڕه بدات به به‌رنامه‌ی ناوکی و پێتاندنی یورانیوم نایاسایی نیه ، به‌لام ئه‌مه رژێمی تارانه که هه‌موو بریاره‌کانی جیهانی خستوه‌ته ژێر پێ و گۆێ به هیچ یاسایه‌ک نادات .

 تا زه‌مان زیاتر به‌ره‌و پێش ده‌چێت پێک گه‌یشتن زۆر سه‌خت‌تر ده‌بێت و لێره‌دا بۆ نموونه له ساڵی 2003دا کاتێ هه‌وه‌ڵێن وتووێژه‌کان له‌مه‌ڕ به‌رانمه ناوکیه‌که‌ی ده‌ستی پێکرد ئێران ته‌نیا ده‌یویست 48 سانتیفیوزی له کارگه ئه‌تۆمیه‌کانی دا بۆ به‌رنامه‌ی ناوکی که‌ڵکی لێ وه‌ربگرێت،ئه‌م داواکاریه و ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌یبینین 4000 سانتیفیوز له کارگه‌ی نه‌ته‌نز بوونی هه‌یه و ئه‌مه زۆر جیاوازه له‌و داخوازیه‌ی که رۆژی هه‌وه‌ڵ ئێران بووی و ئێستا به بروای من لێک نزیک بوون و پێک گه‌یشتن زۆر سه‌خت بۆه‌ته‌وه و له‌وانه‌یه هیچ کات پێک گه‌یشتن روو نه‌دات و ته‌نا باردۆخه‌که ئاڵۆز تر بێت.

 ماوه‌یه‌ک پێش ئێستا چه‌ندین سناتۆری جمهوریخوز و دموکران و پارڵه‌مانی  ئه‌مریکا داواکاری  هێرشی نیزامی بوون بۆ سه‌ر ئێران و به‌ڵگه‌کانی ویکیلیکسیش ئه‌وه ده‌سڵه‌مێنن که ئه‌و تقمه داوای هێرش کردنه سه‌ر ئێرانیان کردوه و ئه‌مه له لاێکه‌وه و له لاێکی‌تره‌وه  وڵاته عه‌ره‌بیه‌کان هیچ هیواێکیان نیه به‌وه‌ی ئێران وازیان لێ بێنێت و هه‌ر بۆیه ده‌ستیان داوه‌ته دژایه‌تی کردنی رژێمی ئێران  ناوه ناوه به ئه‌مریکا ده‌ڵێن که هێرش باکته سه‌ر ئێران و پێگه نیزامی و ئه‌تۆمیه‌کانی بکاته ئامانج و...

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در چهارشنبه یکم دی 1389  |
 خاک نه‌مره، سێداره ، ج ن ا ی ه ت

 نووسینی: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

   تاوانه‌کانی رژێمی کۆماری ئیسلامی دانه و دووان نین و مڕۆ نازانێ باس له کامه ده‌رد و تاوان بکات له ئێران باس له جنایه‌ته‌کانی خالخالی، یا ئیمامی، یا ئه‌حمه‌دی نژاد و ئه‌گه‌ر ده‌ست بۆ هه‌ر کام له ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی تاران بده‌ ین ئه‌وا به‌رگێکی ڕه‌ش له لاپه‌ره‌کانی مێژووی ئێران ده‌کرێته‌وه و به سه‌دان و هه‌زاران ڕۆڵه‌ی ئازادیخواز له ئێران و له سیاچاڵه‌کانی رژێمدا خنکێندران و یان له کۆڵانه بێ ته‌واوه‌کاندا به شێوه‌یه‌کی زۆر ناشرین له ناو چوون ، بۆ نموونه محه‌ممه‌د موختاری که به شێوه‌یه‌کی زۆر ناشرین و دژه مڕۆیی به ده‌ست جه‌لاده‌کانی رژێمه‌وه کوژرا.

  ئێستا لێره‌دا به‌رگێکی ره‌شی مێژووی ئێران هه‌ڵده‌ده‌مه‌وه که چه‌ندین که‌س ته‌نیا به هۆی بیری جیاواز و رۆشنبیریانه‌وه له لایه‌ن رژێمی ئێرانه‌وه به شێوه‌یه‌کی زۆر ناشرین  کۆڵان یان له نێو ماڵه‌کانی خۆیاندا له گه‌ڵ ژن و منداڵیان کۆژران.

رۆژی شه‌ممه‌ی 1377 په‌روانه و داریوش فروهه‌ر له نێو خانوه‌که‌ی خۆیاندا به شێوه‌یه‌کی دڕندانه کوژران، په‌نج  شه‌ممه لاشه‌ی دوکتوور مجید شه‌ریف نووسه‌ر و وه‌رگێر له پزشکی یاسایی ناسرایه‌وه ،  حه‌وته‌ێک دوای ئه‌و دوو ڕووداوه محه‌ممه‌د موختاری نووسه‌ر و شاعیر و ئه‌ندامی کۆمه‌ڵی مه‌شوه‌ره‌تی کانوونی نووسه‌ران ئێران گۆم بوو و دوای ماوه‌یه‌ک جنازه‌که‌  دوزیه‌وه و دوای ئه‌م چه‌ن که‌سه بوو که ماشینی کوشتاری رژێم ده‌ستی پێ کرد و هه‌ر رۆژه له گۆشه‌یه‌که‌وه جنازه‌ی رووناکبیرێک یان که‌سێکی سیاسی ده‌دوزرایه‌وه و که من لێره‌دا بۆ نموونه ناوی چه‌ند که‌س له‌و ئازیزانه دێنمه‌وه، مه‌ڵا محه‌ممه‌د ره‌بیعی مامۆستای کرماشان، ئیبراهیم زالزاده، ئه‌حمه‌د میر عه‌لایی ،  پیروز دوانی ، غه‌فار حسینی ئه‌مانه ناوی چه‌ند که‌س بوون که له‌  کوشتاره‌کانی ساڵی 1377 دا به ده‌ست هێزه‌کانی رژێم کوژران  به.

ئه‌گه‌ر چی تا ئێستا هیچ که‌سێک به وردی و زۆر به سانایی لێکۆڵێنه‌وه‌ی وردیان نه‌کردوه له سه‌ر ئه‌و کوشتارانه و ئه‌و جۆره‌ی که ده‌بوو گرنگی تایبه‌ت نه‌دڕاوه به‌و پرسه و ئوپزسیونی ئێران زۆر بێده‌نگ بوون به‌رامبه‌ر به‌و هه‌موو جنایه‌ته و به داخه‌وه زۆربه‌ی  رۆشنفکرانی ئێمه ئێستاش باس له جنایه‌ته‌کانی خالخالی ناکه‌ن و به بڤه‌ی ده‌زانن و هه‌ر ئه‌و بێ ده‌نگیه بووه هۆی ئه‌وه‌ی که ئه‌مڕۆ ده‌یان خالخالی له ئێران بوونیان ببێ و ده‌ست بده‌ن به کۆشتاری ڕۆڵه‌کانمان.

 هه‌ر چه‌ن ئه‌م کۆشتاره‌کانی ساڵی 1377 بووه هۆی ئاگادار کردنه‌وه‌‌و ناساندنی زیاتری رژێم به خه‌ڵکی ئێران و ئه‌و رووداوانه خه‌ڵکی هه‌ژان به‌ڵام نه‌بوونی ئوپزسیونێکی به هێز  و رێبه‌ریه‌کی دڵسوز نه‌یتوانی ئه‌و جنایه‌تانه ئورگانیزه بکات و هه‌ر بۆیه ئه‌مڕۆش له هه‌موو شوێنه‌کانی ئێران ده‌یان قه‌تلگا دروست کراوه و بۆنموونه خویندکار  لوتف الله پوور  له کوردستان له ژێر ئه‌شکه‌نجه‌دا کوشتیان و بۆ ئه‌وه‌ی خه‌لکی کوردستان ته‌رمه‌که‌ی نه‌بینن خستیانه ناو گۆر و به سیمان گۆره‌که‌یان داپوشی  ، یا  به بێ دادگایی کردن و لێپرسینه‌وه  له سێداره دانی 11 له به‌لووچستان و ده‌یان شتی دزیو و ناشرین له‌و شێوه‌یه و هه‌موو ئه‌مانه به ده‌ستووری خۆدی رێبه‌ری ئێران ئه‌نجام دڕاوه.

 له درێژه‌ی ئه‌م سیاسه‌ته‌ی رژێمدا که ده‌ستی داوه‌ته سه‌رکوتی نه‌یارانی ۆ ته‌نانه‌ت وه‌کێله‌کانیش له‌م هه‌موو دڕنده‌ییه بێ به‌ش نه‌بوون زۆربه‌ی ئه‌و وکیلانه‌ی که به‌رگریان کردوه له  ئه‌و قۆربانیانه، به هۆیه‌وه ساڵه‌ها خرانه ناو زیندان، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگی ئه‌وان به هیچ کوێ نه‌گات و راستیه‌کان بۆکۆمه‌ڵگای جیهانی ده‌رنه‌که‌وێت.

ئێستاش زیندانه‌کان پڕن له روشنبیران ، سیاسی و خه‌لکی مه‌ده‌نی و ماڤی مڕۆ و هه‌ر که‌س به هه‌ر شێوه‌یه‌ک باس له ئازادی ده‌کات زۆر زوو به وشه‌ی ملحد حوکمی سێداره‌ی پێ ده‌ده‌ن و دوای ماوه‌یه‌کی کورت له سێداره‌یان ده‌ده‌ن،

 

|+| نوشته شده توسط محه ممه د حه کیمی در چهارشنبه یکم دی 1389  |
 
 
بالا